ΒΗΜΑ ΙΔΕΩΝ

Περιοδικό Βήμα Ιδεών,
2008.06.10

Συμμετοχή Γενικού Γραμματέα Υπουργείου Ανάπτυξης
σε συζήτηση για την ενέργεια
www.vimaideon.gr

Η. Ευθυμιόπουλος: Η συζήτηση μας παίρνει αφορμή την πρόσφατη κρίση στη διεθνή αγορά πετρελαίου. Κύριε Μουσουρούλη τι είναι εκείνο που έχει αλλάξει τον τελευταίο χρόνο ώστε να φτάσουμε σε αυτήν την κρίση;

Κων/νος Μουσουρούλης: Οι κοσμοϊστορικές εξελίξεις στον ενεργειακό τομέα είναι ταχύτερες από την ικανότητα που έχουμε, σε παγκόσμιο επίπεδο, να τις διοικήσουμε. Παράλληλα, όμως, δημιουργούν ευκαιρίες για να αντιμετωπισθούν μεγάλα οικονομικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα. Ζητήματα που συνδέονται βεβαίως με το γεγονός της εξάντλησης των παγκοσμίων αποθεμάτων των υδρογονανθράκων, με τη γεωπολιτική αστάθεια που συνοδεύει αυτή την εξάντληση, με τα τεχνικά και οικονομικά προβλήματα μεταφοράς της ενέργειας, με τις περιφερειακές διενέξεις που αυτή η μεταφορά συνεπάγεται, την κλιματική αλλαγή γενικότερα αλλά και ειδικότερα με τον ανταγωνισμό στις ενεργειακές αγορές. Όλα αυτά μαζί και το καθένα χωριστά μάς δείχνει ότι το παγκόσμιο ενεργειακό μοντέλο πρέπει να αλλάξει και κυρίως να πάψει να είναι σπάταλο και ρυπογόνο. Στο πλαίσιο αυτό, κάθε χώρα της ΕΕ έχει αναλάβει συγκεκριμένες δεσμεύσεις.

Η.Ε. Τι είναι εκείνο που άλλαξε τον τελευταίο χρόνο;

Μιχάλης Μοδινός: Όσα είπε κ. Μουσουρούλης ισχύουν και ταυτόχρονα θα πρέπει να συνυπολογίσουμε ότι οι αγορές δρουν ανορθολογικά για να μην πάμε σε συνωμοσιολογικές εκτιμήσεις. Θα πρόσθετα ότι αυτό που έχει αλλάξει αυτήν την περίοδο κρίσης είναι η εμφάνιση νέων μεγάλων παραγωγών και καταναλωτών ενέργειας. Της Κίνας, της Ινδίας, της Βραζιλίας που περνούν σε ένα ταχύρρυθμο παραγωγικό μοντέλο δυτικού (αμερικάνικου κυρίως) τύπου, και εμφανίζουν ταυτόχρονα δισεκατομμύρια νέων καταναλωτών στην παγκόσμια αγορά. Ειρήσθω εν παρόδω και το μεγάλο θέμα της αύξησης σε παγκόσμιο επίπεδο των τιμών των τροφίμων οφείλεται σε αυτό το φαινόμενο των νέων καταναλωτών.

Δανάη Διακουλάκη: Συμπληρωματικά θα έλεγα ότι η ισορροπία μεταξύ ζήτησης και προσφοράς όπως και οι γεωπολιτικοί παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο, που όμως την τελευταία περίοδο δεν έχουν την ένταση άλλων παλιότερων εποχών και δεν μπορούν να αιτιολογήσουν επαρκώς την κρίση. Νομίζω ότι πρέπει να πάρουμε υπόψη και τα κερδοσκοπικά παιχνίδια και την κατάσταση τη αμερικάνικης οικονομίας όπως και τις διαθέσεις επενδυτικών κεφαλαίων που δεν βρίσκουν σκόπιμο να τοποθετηθούν σε κλασικά προιόντα παρά προτιμούν συναλλαγές εμπορευμάτων όπως το πετρέλαιο. Γι αυτό οι αναλυτές πιστεύουν ότι το φαινόμενο αυτό θα είναι παροδικό αν και από δω και μπρος θα πρέπει να συμβιβαστούμε με την ιδέα των αυξημένων τιμών ενέργειας γενικότερα.

Γιάννης Σακιώτης: Τρεις παρατηρήσεις: Τα αξιοποιήσιμα αποθέματα είναι συνάρτηση της αξίας της τεχνολογίας που χρησιμοποιούμε. Σκαλίζοντας παλιά κείμενα βρήκα μια από 15ετίας μελέτη του Πάνου Πλαγιαννάκου που έλεγε ότι στο Μεξικό υπάρχουν αξιόλογα κοιτάσματα πετρελαίου που όμως δεν θα ήταν αξιοποιήσιμα αν η τιμή του πετρελαίου ήταν κάτω από 150 δολάρια το βαρέλι. Ένα δεύτερο στοιχείο αφορά τις χώρες του ΟΠΕΚ που ελέγχονται από αυταρχικά καθεστώτα και τα οποία είναι εύκολο να έρθουν σε κάποιες συνεννοήσεις. Πρόσφατα ο Τσάβες και κάποιος Άραβας πετρελαιοπαραγωγός δήλωσαν ότι η τιμή του πετρελαίου είναι πολύ χαμηλή. Ο τελευταίος είπε χαρακτηριστικά ότι ένα μπουκάλι EVIAN είναι ακριβότερο από ένα αντίστοιχο γεμάτο πετρέλαιο. Τρίτο στοιχείο είναι η επέλαση των τεχνολογιών, πράγμα που σημαίνει μελλοντικά μείωση της τελικής ζήτησης. Αν υπάρχει τέτοια πρόβλεψη τότε αυτή μπορεί να τροφοδοτεί την αύξηση της τιμής για να μείνει η κερδοφορία σταθερή.

Η. Ε. Δεδομένων των συσχετισμών στην παγκόσμια αγορά μπορούμε να πούμε ότι έχουμε μπει σε μια μετα- πετρελαϊκή εποχή; αυτό φαίνεται στο σχεδιασμό των χωρών; Αν όχι, ποιος θα έπρεπε να είναι αυτός;

Ελένη Γεωργοπούλου: Νομίζω ότι πρέπει να διακρίνουμε τις αναπτυγμένες από τις αναπτυσσόμενες χώρες. Όχι όμως με τον παραδοσιακό χωρισμό. Στις αναπτυσσόμενες υπάρχει ως βασική ύλη ενέργειας ο άνθρακας που δημιουργεί αυξανόμενες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου. Στην Κίνα οι αναλυτές αναφέρουν ότι μόνον 5% του ενεργειακού τομέα καλύπτεται από την πυρηνική ενέργεια, το υπόλοιπο καλύπτεται από άνθρακα και πετρέλαιο. Εκεί τα πράγματα είναι πολύ πίσω. Αν και βέβαια μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα εισέλθουν νέες τεχνολογίες άνθρακα και θα υπάρξει κάποια εξοικονόμηση ενέργειας. Όσον αφορά τις αναπτυγμένες χώρες οι καταστάσεις διαφοροποιούνται. Το πρόβλημα της Ελλάδας δεν μοιάζει καθόλου με αυτό της Γερμανίας αλλά ούτε και με της Ισπανίας ή Πορτογαλίας. Γίνεται προσπάθεια εξοικονόμησης ενέργειας με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αλλά υπάρχει σημαντικός δρόμος να διανυθεί και ο χρόνος δεν επαρκεί.

Κων/νος Μουσουρούλης: Κατά τη γνώμη μου όλα ξεκινάνε από την ασύμμετρη αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού. Σύμφωνα με μελέτες που έχουν γίνει η αύξηση αυτή θα οδηγήσει σε διπλασιασμό της παγκόσμιας ζήτησης για ενέργεια έως το 2030. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την παγκόσμια εξάρτηση από εξαντλούμενες πηγές ενέργειας μάς φέρνει αντιμέτωπους με το πρόβλημα. Και αν δεν κάνω λάθος η Ε.Ε. το 2020 θα συνεισφέρει λιγότερο από 10% στο σύνολο των παγκόσμιων εκπομπών αερίου του θερμοκηπίου. Οι υπόλοιποι ρύποι θα προέρχονται από Κίνα, Ινδία…χώρες που βρίσκονται σε φάση ραγδαίας ανάπτυξης και στηρίζονται σχεδόν αποκλειστικά στα στερεά καύσιμα. Συνεπώς η στάση της Ευρώπης δεν λύνει το πρόβλημα. Δείχνει όμως το μέτρο και εμείς ως χώρα έχουμε δεσμευτεί να ακολουθήσουμε.

Η. Ε. Να συζητήσουμε λίγο τα σενάρια που διαφαίνονται. Από τη μια υπάρχουν στόχοι και από την άλλη υπάρχουν οι κλασικές επενδύσεις υποδομών όπως στα δίκτυα, που προσδιορίζουν το προφίλ των επόμενων δεκαετιών. Μήπως υπάρχει μια αντίφαση ανάμεσα στους στόχους και τις υποδομές;

Μιχάλης Μοδινός: Αυτή αντίφαση διαφαίνεται όχι μόνον στην έρευνα και τις υποδομές αλλά και στις επενδύσεις των πετρελαϊκών εταιρειών. Παρά τους κατά καιρούς πανηγυρισμούς των οικολογικών οργανισμών ότι π.χ. η Shell επένδυσε στα φωτοβολταικά οι πετρελαϊκές εταιρείες επενδύουν σε τεχνολογίες αποδοτικότερης εξόρυξης, καθώς όπως μου έλεγε πρόσφατα στέλεχος μεγάλης πετρελαϊκής εταιρείας συχνά ακόμα και το 50% του πετρελαίου χάνεται ση διάρκεια της εξόρυξης. Εδώ υπάρχει μια αντίφαση, από τη μια συζητάμε για απεξάρτηση από το πετρέλαιο κι από την άλλη βλέπουμε να γίνονται επενδύσεις σε αυτό.

Δανάη Διακουλάκη: Ένα ερώτημα είναι κατά πόσον μας βρήκε έτοιμους αυτή η κρίση αν και όλοι την περιμέναμε. Νομίζω ότι η κρίση του πετρελαίου δεν συνδέεται άμεσα με τις λύσεις που ήδη διαθέτουμε. Υπάρχει πρόοδος τουλάχιστον σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Υπάρχει πρόοδος σε ανανεώσιμες τεχνολογίες στην ηλεκτροπαραγωγή, χωρίς να λύνεται το πρόβλημα του πετρελαίου που το μερίδιο του στην ηλεκτροπαραγωγή είναι στην Ευρώπη μόλις 4% αλλά και διεθνώς κινείται σε μικρά ποσοστά. Το υπόλοιπο είναι κατά 30% πυρηνική ενέργεια, 30% φυσικό αέριο κι ένα αυξανόμενο ποσοστό 15% που είναι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Το τελευταίο μπορεί να φτάσει 30-35% μέχρι το 2020. Την τελευταία 5ετία όση πρόσθετη ισχύς φυσικού αερίου εισήλθε στο ενεργειακό ηλεκτρικό σύστημα της Ευρώπης άλλη τόση ήταν η αιολική ισχύς που εισήλθε. Η Ευρώπη δεν εξαρτάται από τον άνθρακα ή το πετρέλαιο κι έτσι εξηγείται και η αντίδραση μας στην λειτουργία μονάδας λιθάνθρακα στη χώρα μας. Η κρίση του πετρελαίου μας δείχνει ότι πρέπει να βρούμε λύσεις στις μεταφορές, στην οικιακή οικονομία κ.ά.

Η.Ε. Είναι πράγματι ανέτοιμη και ανώριμη η τεχνολογία να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που έθεσε η κυρία Διακουλάκη ή είναι τα συμφέροντα των εταιρειών που εμποδίζουν κάτι τέτοιο;

Γιάννης Σακιώτης: Αν υπήρχε μια ισχυρή πολιτική κινήτρων – π.χ. να αφαιρούσαν τον ΦΠΑ – τα υβριδικά αυτοκίνητα θα ήταν πολύτιμα για όλους τους καταναλωτές. Τόσο οι εταιρείες πετρελαίου όσο και οι αυτοκινητοβιομηχανίες έχουν κάθε λόγο να καθυστερούν την εισαγωγή των υβριδικών αυτοκινήτων. Τι θα κάνει το κράτος; αυτό είναι το ερώτημα. Μήπως δεν συμβαίνει το ίδιο και με άλλα προϊόντα; Π.χ. σήμερα θα μπορούσε να απαγορεύσει τις λάμπες πυρακτώσεως μιας και οι αντίστοιχες εξοικονόμησης ενέργειας έχουν πια μειωμένη τιμή. Πιστεύω ότι είμαστε έτοιμοι να περάσουμε σε ένα νέο μοντέλο. Παράδειγμα ο δήμος της Βιέννης μείωσε στο ήμισυ τον βραδινό φωτισμό των βιτρινών των καταστημάτων με πολύ θετικά αποτελέσματα.

Ελένη Γεωργοπούλου: Οι εταιρείες που παράγουν ενεργειακή τεχνολογία διευρύνουν την γκάμα παραγωγής τους. Για παράδειγμα οι εταιρείες που παράγουν τεχνολογικό εξοπλισμό για την παραδοσιακή παραγωγή ηλεκτρενέργειας τώρα παράγουν και εξοπλισμό για αιολική ενέργεια. Θα πρέπει να μη ξεχνάμε το «όλον», δηλαδή τους μεγάλους καταναλωτές που είναι η Κίνα και η Ινδία. Εκεί τώρα αρχίζουν να εμφανίζονται οι νέοι καταναλωτές αυτοκινήτων, ψυγείων και άλλων ειδών που μεταβάλλουν τη ζήτηση. Και γι αυτούς είναι ίσως πιο εύκολο να αγοράσουν ένα συμβατικό αυτοκίνητο παρά ένα υβριδικό.

Η.Ε. Οι εταιρείες παραγωγής υβριδικών αυτοκινήτων δεν θα μείωναν τις τιμές τους αν αυξανόταν η κατανάλωση, όπως έγινε π.χ. με τους υπολογιστές;

Ελένη Γεωργοπούλου: Πάρτε υπόψη σας ότι ο μεγαλύτερος εν δυνάμει καταναλωτής ενέργειας είναι η Κίνα, που δεν την ενδιαφέρει απλώς να εισάγει σύγχρονη τεχνολογία (π.χ. υβριδικά αυτοκίνητα) αλλά να παράγει η ίδια την τεχνολογία και στη συνέχεια να την εξάγει.

Κων/νος Μουσουρούλης; Τα όρια μεταξύ των παρεμβατικών δυνατοτήτων μιας κυβέρνησης και των κανόνων της αγοράς είναι δυσδιάκριτα. Π.χ. στην Ιρλανδία η κυβέρνηση έχει απαγορεύσει δια νόμου τους λαμπτήρες πυρακτώσεως αλλά οι εταιρείες παραγωγής έχουν προσφύγει στην Ε.Ε. Ο δήμος του Λονδίνου έχει βάλει υψηλή φορολογία εισόδου στα όριά του για τα συμβατικά αυτοκίνητα μεγάλου κυβισμού αλλά ορισμένες αυτοκινητοβιομηχανίες έχουν προσφύγει νομικά. Εμείς ετοιμάσαμε μια κοινή υπουργική απόφαση που καθιστά τις δαπάνες των υπουργείων μη επιλέξιμες εφόσον δεν πληρούν κάποιες προδιαγραφές κατανάλωσης ενέργειας αλλά συναντάμε δυσκολίες.

Η.Ε. Το μοντέλο εξοικονόμησης ενέργειας κατευθύνεται στις παραδοσιακές μορφές. Μήπως μετά τη διάσκεψη του Μπαλί έχουν τεθεί νέα ζητήματα;

Μιχάλης Μοδινός: Νομίζω ότι δεν έχουν ανοίξει νέα θέματα. Το Κιότο ασχολήθηκε με τους τομείς της ενέργειας, την βιομηχανία κ.ά. Μεταφορές και γεωργία είναι εκτός διαπραγμάτευσης των διεθνών οργανισμών ως φορείς εκπομπής αερίων θερμοκηπίου. Η πολιτική αυτή αφήνει απέξω το θέμα του μεθανίου που είναι στα ίδια ύψη επικινδυνότητας με τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Πρόκειται για αέριο που προέρχεται από τον γεωργικό τομέα – οι ορυζώνες της Ασίας συμβάλλουν πολύ στην εκπομπή του – αλλά και από την κτηνοτροφία, τομείς που μένουν εκτός διαπραγμάτευσης λόγω του διατροφικού προβλήματος. Το Μπαλί διέσωσε απλώς τη συνέχεια των διαπραγματεύσεων δεν έφερε κάτι καινούργιο.

Έλενα Γεωργοπούλου: Το μεθάνιο είναι μέσα στις διαπραγματεύσεις αλλά με μικρή βαρύτητα. Βαδίζουμε στην διαμόρφωση αγοράς μεθανίου. Στο Μπαλί έγιναν κατά τη γνώμη μου δύο σημαντικά πράγματα: α.) το πρόγραμμα δράσης προβλέπει σύσταση επιτροπής για να προτείνει δράσεις σε τομείς που μέχρι τώρα ήταν εκτός μέτρων κ.ά. β.) η ειδική ομάδα που ασχολείται με την επέκταση των δεσμεύσεων των αναπτυγμένων χωρών μέχρι τον Φεβρουάριο 2009 θα δώσει τις νέες δεσμεύσεις πιο αυστηρές και ποσοτικοποιημένες για κάθε μία από τις αναπτυγμένες χώρες.

Η.Ε. Ως χώρα είμαστε άραγε εντός ή εκτός στόχου όσον αφορά τις εκπομπές αερίων;

Δανάη Διακουλάκη: Δεν έχουμε φτάσει το 2012 που είναι το καταληκτικό χρονικό όριο. Οι ενδείξεις δείχνουν ότι θα υπάρξει μια υπέρβαση πολύ μικρότερη από την υπέρβαση και άλλων ευρωπαϊκών ωρών όπως η Ισπανία και η Πορτογαλία. Μετά θα δυσκολέψουν τα πράγματα αν προκύψει ένα νέο Κιότο. Γενικότερα πιστεύω ότι θέτουμε ανεπαρκείς στόχους αλλά με το Κιότο έχουμε αποκτήσει παγκοσμίως ένα θεσμικό σύστημα που θα μας επιτρέψει να θέσουμε αργότερα πιο φιλόδοξους στόχους. Μία ανεπάρκεια του όλου συστήματος είναι ο τρόπος μέτρησης και κατανομής των ευθυνών. Μπορεί οι αναπτυγμένες χώρες να πετύχουν τους στόχους τους αλλά οι ευθύνες τους σε παγκόσμιο επίπεδο είναι πολύ μεγάλες.

Η.Ε. Να φέρω τη συζήτηση στα δικά μας. Έχει γίνει μεγάλη συζήτηση για το επίδομα θέρμανσης. Γιατί δεν τίθεται ο στόχος της εξοικονόμησης ενέργειας στην κατοικία; Μήπως ζητάμε τις εύκολες και λαϊκίστικες προτάσεις;

Κ.ων/νος Μουσουρούλης: Είπα και προηγουμένως ότι έχουμε ένα σπάταλο και ρυπογόνο μοντέλο ενέργειας. Π.χ. χρησιμοποιούμε το φυσικό αέριο για ηλεκτροπαραγωγή και στη συνέχεια για θέρμανση ή ψύξη. Αν το χρησιμοποιούσαμε απευθείας οι βαθμοί απόδοσης θα ήταν μεγαλύτεροι. Εύκολες λύσεις δεν υπάρχουν και οι δύσκολες λύσεις συνεπάγονται πολιτικό και οικονομικό κόστος για κάθε κυβέρνηση. Το δεύτερο το αναλαμβάνουν μαζί επιχειρήσεις και κυβερνήσεις. Εργαζόμαστε για τη δημιουργία μιας νέας αγοράς παροχής ενεργειακών υπηρεσιών από επιχειρήσεις που θα αναλαμβάνουν το τεχνολογικό και οικονομικό ρίσκο των επενδύσεων εξοικονόμησης και ορθολογικής χρήσης της ενέργειας. Έχει επίσης τεθεί ένας φιλόδοξος στόχος για τη μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης των κτιρίων με το νόμο 3661/08 που ψηφίστηκε πρόσφατα.

Ελένη Γεωργοπούλου: Η εξοικονόμηση της ενέργειας στη χώρας μας θα έλεγα ότι είναι μια πονεμένη ιστορία. Όταν συντάξαμε στο Αστεροσκοπείο την δεύτερη εθνική έκθεση για την κλιματική αλλαγή προτείναμε ένα σχετικό νόμο που από τότε – εδώ και 11 χρόνια – δεν έχει εφαρμοστεί. Χρειάζεται ισχυρό θεσμικό πλαίσιο και κίνητρα, κάτι που θα μας πάρει το λιγότερο τρία χρόνια ακόμη για να αρχίσει η αγορά να κινείται σε αυτό το πλαίσιο.

Η.Ε. Καλά το κράτος και οι θεσμοί. Η κοινωνία γιατί αντιδρά π.χ. στην εγκατάσταση των αιολικών πάρκων στα νησιά;

Γιάννης Σακιώτης: Είδατε ότι δεν αντέδρασε κανείς στο νέο χωροταξικό σχέδιο που μετατρέπει τόπους πολιτιστικής και τοπιακής αξίας σε ζώνες τουριστικής ανάπτυξης. Αυτό φαίνεται ζητάει η κοινωνία: μια χωρίς όρια τουριστική ανάπτυξη γι αυτό και αντιδρά στις ανεμογεννήτριες που θεωρεί ότι θα βλάψουν αυτού του είδους την ανάπτυξη. Έχουμε τα τελευταία δέκα χρόνια εξαιρετικά αρνητικές τοποθετήσεις όσον αφορά την περιβαλλοντική ευαισθησία. Πραγματικά με εκπλήσσει το ευρωβαρόμετρο που παρουσιάζει για τους Έλληνες με υψηλούς δείκτες περιβαλλοντικής ευαισθησίας. Νομίζω ότι αυτό οφείλεται και στην απουσία σχετικού οικολογικού προβληματισμού στον πολιτικό κόσμο. Μεγάλη ευθύνη έχει και η αριστερά καθώς σε πάρα πολλές περιπτώσεις υποδαυλίζει τις όποιες κινητοποιήσεις. Βλέπε απορρίμματα όπου κανείς δήμαρχος της αριστεράς δεν ήθελε τους ΧΥΤΑ, τα τραμ ή στο πρόβλημα της ΔΕΗ που από τη μια η αριστερά κι όχι μόνον αυτή έλεγε όχι στο λιθάνθρακα ενώ από την άλλη υποστήριζε τα αιτήματα των συνδικαλιστών που ζητούσαν νέες λιγνιτικές μονάδες. Πρόκειται για έναν «οικολαϊκισμό» που αναιρεί κάθε έννοια της προόδου, που για μένα ταυτίζεται με την οικολογική συνείδηση.

Κων/νος Μουσουρούλης: Το ζήτημα του περιβάλλοντος δεν είναι ζήτημα μιας παράταξης, είναι οριζόντιο και μας αφορά όλους. Η έλλειψη εμπιστοσύνης και η γενικότερη αντίδραση σε κάθε θέμα είναι γενετικό χαρακτηριστικό του λαού μας. Η εκπαίδευση είναι η μόνη λύση, αλλά για αυτό και έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Ο Einstein, αν θυμάμαι καλά, είχε πει ότι «οι έξυπνοι άνθρωποι λύνουν τα προβλήματα ενώ οι ιδιοφυίες τα αποτρέπουν». Σε παγκόσμιο επίπεδο οφείλουμε πλέον να αποτρέπουμε τα περιβαλλοντικά προβλήματα, όχι μόνον να τα επιλύουμε.

Μιχάλης Μοδινός: Θα ήθελα να σημειώσω ένα σοβαρό, δομικό στοιχείο. Το γεγονός ότι εξακολουθεί η Ελλάδα να έχει ως κυρίαρχο αναπτυξιακό τομέα την οικοδομή, να μη διαφαίνεται κανενός είδους περιορισμός στην εκτός σχεδίου δόμηση, να υπάρχει μικρός περιορισμός στην αυθαίρετη δόμηση σημαίνει δραματική αύξηση στον ενεργειακό τομέα. Παράλληλα είναι ανέφικτη η χωροθέτηση άλλων δραστηριοτήτων πλην της οικοδομικής. Ούτε ΧΥΤΑ, ούτε εργοστάσια καύσης, ούτε βιολογικοί καθαρισμοί…όλα αυτά έρχονται σε αντίθεση με τα συμφέροντα που εκπορεύονται από την άμετρη οικοδομική ανάπτυξη. Η παρούσα κυβέρνηση αν ευθύνεται για κάτι είναι η αδυναμία πάταξης της φοροδιαφυγής, η οποία οδηγεί στην υπερβολική κατανάλωση, στοιχείο ενεργειακά πολύ επιβαρυντικό.

Ελένη Γεωργοπούλου: Ένα χαρακτηριστικό στη χώρα μας είναι ότι επικρατούν συχνά σε κόμματα, κράτος και πολίτες οι ιδεοληψίες που δεν έχουν καμία σχέση με την επιστημονική αναζήτηση λύσης. Π.χ. θεωρούν ότι η καύση των απορριμμάτων είναι καταστρεπτική ή αγνοούν ότι η πυρηνική ενέργεια ακόμα κι αν εφαρμοζόταν θα συνεισέφερε πολύ λίγο στο ενεργειακό μας πρόβλημα. Ο πολιτικός κόσμος φέρνει μεγάλη ευθύνη σε αυτό. Χρειάζεται επίσης ένας μακροχρόνιος σχεδιασμός ανεξαρτήτως κυβερνώντος κόμματος.

Δανάη Διακουλάκη: Οι ιδεοληψίες είναι ταυτόχρονα και σύγχυση. Νομίζω ότι ευθύνη εκτός των πολιτικών έχουν και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας που δεν εξηγούν όσο πρέπει αυτές τις αντιφάσεις. Έχουμε όμως, νομίζω, ιδιοφυείς ανθρώπους και θα έπρεπε η πολιτεία να τους αξιοποιήσει και να δώσει και η ίδια το παράδειγμα. Πάντως δεν είναι γενικευμένη η αντίθεση στα αιολικά πάρκα, υπάρχει μια δυσπιστία όμως που καλλιεργείται.

Κων/νος Μουσουρούλης: Μπορούμε να αντλήσουμε τα καλύτερα μαθήματα από τις χειρότερες πρακτικές. Φοροδιαφυγή, εισφοροδιαφυγή, επενδυτικά κίνητρα, εργασιακές σχέσεις, χωροταξικός σχεδιασμός, ενεργειακή ασφάλεια, είναι μέρη του συνολικού αναπτυξιακού ζητήματος της χώρας. Ειλικρινά πιστεύω ότι η πολύ μεγάλη πρόοδος που έχει σημειωθεί στους τομείς αυτούς διαμόρφωσε τις συνθήκες που θα μας επιτρέψουν να πάμε ακόμα καλύτερα στο μέλλον.