Διαδικτυακή εκδήλωση Πέτρου Κόκκαλη
«Πώς θα γίνει η απολιγνιτοποίηση: Χρηματοδοτικοί πόροι, στρατηγικό όραμα και προκλήσεις».
22 Απριλίου 2021
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΟΥΣΟΥΡΟΥΛΗΣ: Ο άνθρακας εξοβελίζεται από το ενεργειακό μίγμα της Ευρώπης σταθερά εδώ και μια τουλάχιστον δεκαετία και η αναπτυξιακή δυναμική του εξαντλείται. Και θα εξαντλείται ακόμα ταχύτερα όσο η ΕΕ υλοποιεί την «Πράσινη Συμφωνία» και όσο αναθεωρεί τους στόχους, όπως έγινε προχθές όταν το ΕΚ και το Συμβούλιο συμφώνησαν να μειωθούν κατά «τουλάχιστον 55%» οι εκπομπές CO2 ως το 2030, από 40% μέχρι πρότινος (σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990).
Η συμφωνία αυτή θα ενσωματωθεί σε έναν νέο «νόμο για το κλίμα» με βάση την πρόταση που υπέβαλε η Επιτροπή στις 4.3.2020. Αυτό οδηγεί σε αναθεώρηση των στόχων του ΕΣΕΚ (ΑΠΕ: μερίδιο συμμετοχής στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ενέργειας κατ’ ελάχιστον στο 35% ως το 2030, στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας > 60%) και ιδίως του στόχου εγκατάστασης 8,8 νέων GW από ΑΠΕ μέχρι το 2030 (ο στόχος πρέπει να αυξηθεί τουλάχιστον κατά 10%, το ακριβές ποσοστό θα κριθεί από την αναλογία – νέο μείγμα).
Με την «Πράσινη Συμφωνία» η Επιτροπή υιοθέτησε το νέο Μηχανισμό ΔΜ ο οποίος θα στηρίξει τις περιοχές μετάβασης, κυρίως μέσω επενδύσεων (στο τρίγωνο γνώση, εκπαίδευση, έρευνα αιχμής και καινοτομία), προκειμένου να αναδιαρθρώσουν στρατηγικά τις οικονομίες τους.
Με το ΕΣΕΚ η κυβέρνηση δεσμεύτηκε να αφαιρέσει από το ενεργειακό της μίγμα τον λιγνίτη, έως το 2028, και να αποσύρει σταδιακά μονάδες ηλεκτροπαραγωγής από πετρέλαιο και ντίζελ στα νησιά, επιταχύνοντας την ηλεκτρική τους διασύνδεση με το ηπειρωτικό σύστημα.
Συγχρόνως, μας ανέθεσε να καταρτίσουμε και να εφαρμόσουμε ένα ολοκληρωμένο ΣΔΑΜ, με στόχο την αναγέννηση των τοπικών οικονομιών, την εξασφάλιση των θέσεων εργασίας που επηρεάζονται και τη δημιουργία νέων σε άλλες βιώσιμες δραστηριότητες καθώς και να εξασφαλίσουμε τους αναγκαίους πόρους.
Η εντατική εκμετάλλευση του λιγνίτη είχε ευρύτερες συνέπειες στο περιβάλλον, λόγω της δέσμευσης μεγάλων εκτάσεων γης, της αλλοίωσης της μορφολογίας του εδάφους, της διατάραξης της χλωρίδας και της πανίδας, των μετακινήσεων οικισμών και παράλληλα συγκοινωνιακών δικτύων, της έκλυσης αερίων ρύπων και σκόνης από τις μεταφορές άγονων υλικών και τέφρας.
Παράλληλα, η απασχόληση και το εισόδημα που δημιούργησε επέτρεψαν έναν αδικαιολόγητο εφησυχασμό σε κεντρικό και σε τοπικό επίπεδο (ιδίως από τη στιγμή που η ΕΕ άρχισε να προωθεί ενεργά τη στροφή στην πράσινη ενέργεια) με αποτέλεσμα (α) αφενός να εξασθενίσουν ή ακόμα και να εγκαταλειφθούν οι λοιποί παραγωγικοί κλάδοι και (β) αφετέρου να ανασταλούν οι σχεδιασμοί για τη συγκρότηση ενός βιώσιμου αναπτυξιακού προτύπου.
Η μετάβαση στο νέο αυτό πρότυπο επηρεάζει τις περιοχές εξόρυξης λιγνίτη (α) άμεσα, λόγω της απώλειας θέσεων εργασίας και (β) έμμεσα, λόγω της οικονομικής ύφεσης που προκαλείται λόγω του ότι η λιγνιτική δραστηριότητα κυριαρχεί στην τοπική οικονομία (πολλαπλασιαστής).
Η μετάβαση επηρεάζει και τα νησιά τα οποία καλύπτουν τις ενεργειακές τους ανάγκες κυρίως από ΑΣΠ με καύσιμο το βαρύ πετρέλαιο (μαζούτ) ή το ελαφρύ (ντίζελ). Η παράταση της λειτουργίας των σταθμών αυτών έχει ευρύτερες επιπτώσεις στην εθνική οικονομία. Το αυξημένο κόστος παραγωγής επιβαρύνει τους λογαριασμούς ΥΚΩ, η αποθάρρυνση των περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένων επισκεπτών θίγει τον τουρισμό, η ατμοσφαιρική ρύπανση βλάπτει την υγεία, ενώ η εξάρτηση από το πετρέλαιο και η ενεργειακή απομόνωση δημιουργεί πρόβλημα στον ενεργειακό εφοδιασμό. Ωστόσο, λόγω του πλήθους των νησιών και συνεπώς, λόγω του κατακερματισμού των σταθμών, οι επιπτώσεις θα είναι περιορισμένες και θα αμβλύνονται περαιτέρω, ανάλογα με την πρόοδο των ηλεκτρικών διασυνδέσεων των νησιών με το ηπειρωτικό σύστημα.
Πρόκειται για το μεγαλύτερο project παραγωγικού μετασχηματισμού που έγινε ποτέ στη χώρα.
Η εξόρυξη και καύση λιγνίτη κυριαρχούσε στην πραγματική οικονομία της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης επί 60 χρόνια. Τα τελευταία 10 χρόνια η παραγωγή λιγνίτη συρρικνώνεται για λόγους κυρίως οικονομικούς. Αυτό μας φέρνει αντιμέτωπους με μια τριπλή πρόκληση: την απομυθοποίηση ενός παραγωγικού προτύπου με βαθιές όμως ρίζες στην κοινωνία, την ανάσχεση των συνεπειών της εξάρτησης από το πρότυπο αυτό και τη διαφοροποίηση των τοπικών οικονομιών, με στόχο την βιώσιμη ανάπτυξή τους.
Η πρόκληση είναι συγκριτικά μεγαλύτερη σε σχέση με άλλες περιοχές της ΕΕ όπου η εξάρτηση από έναν μόνο κλάδο είναι μικρότερη, το παραγωγικό μοντέλο είναι ήδη διαφοροποιημένο και οι συνθήκες για μετασχηματισμό είναι καλύτερες. Για την αντιμετώπιση της πρόκλησης, η χώρα μας διαθέτει πλέον: ισχυρή πολιτική βούληση, εξασφαλισμένους οικονομικούς πόρους και ένα ολοκληρωμένο αναπτυξιακό σχέδιο με αιχμή την «καθαρή» ενέργεια, τη βιομηχανία, την έξυπνη αγροτική παραγωγή, τον βιώσιμο τουρισμό, την τεχνολογία και την εκπαίδευση.
Το σχέδιο αυτό αξιοποιεί τα πλεονεκτήματα των περιοχών: οι τεράστιες υποδομές δικτύων που μέχρι σήμερα εξυπηρετούν την ηλεκτροπαραγωγή από λιγνίτη θα «σηκώσουν» έργα ΑΠΕ, αποθήκευση ενέργειας, πράσινου υδρογόνου, το πολυάριθμο και έμπειρο ανθρώπινο δυναμικό θα στηρίξει νέες δραστηριότητες και, τέλος, οι τεράστιες εκτάσεις γης που μέχρι σήμερα ήταν δεσμευμένες για εξόρυξη, θα αποδεσμευθούν, θα εξυγιανθούν και θα αλλάξουν χρήση για να υποδεχθούν τις νέες δραστηριότητες.
Αυτά έθεσαν αυτομάτως τις περιοχές αυτές στο κέντρο του επενδυτικού ενδιαφέροντος για κάθε έναν από τους πέντε πυλώνες πολιτικής στους οποίους διαρθρώνεται το ΣΔΑΜ: «καθαρή» ενέργεια, βιομηχανία και εμπόριο, «έξυπνη» αγροτική παραγωγή, βιώσιμος τουρισμός, τεχνολογία και εκπαίδευση
Ιδιαίτερη βαρύτητα, ωστόσο, πρέπει να αποδίδεται στον άνθρωπο και την εργασία, δεδομένου ότι η επιδιωκόμενη μετάβαση σε ένα βιώσιμο παραγωγικό πρότυπο απαιτεί περισσότερες και νέες δεξιότητες αναγκαίες για τη δημιουργία καλύτερων θέσεων απασχόλησης.
Δεν καταλήξαμε τυχαία στους πυλώνες αυτούς. Αναλύσαμε τα κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά των περιοχών, μελετήσαμε τις αναπτυξιακές ανάγκες και τις δυνατότητές τους, εξετάσαμε τις βέλτιστες διεθνείς πρακτικές και προσδιορίσαμε τα αναγκαία κίνητρα. Κάθετα, για κάθε προτεραιότητα και οριζόντια, με νέους σχεδιασμούς σε ζητήματα χωροταξίας, δεξιοτήτων, υποδομών, επενδυτικά κίνητρα.
Η ανάπτυξη πρέπει γίνει με τρόπο οικονομικά αποδοτικό, κοινωνικά δίκαιο και προστατευτικό ως προς τη φύση και τον πολιτισμό. Με ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς, σαφείς κατευθύνσεις ως προς στόχους, τις προτεραιότητες, τους κανόνες και τις διαδικασίες για κάθε δραστηριότητα.
Κοινωνικά δίκαιη ανάπτυξη σημαίνει επενδύσεις με κοινωνικό αντίκτυπο (απόκτηση δεξιοτήτων, κοινωνικές υποδομές, επάρκεια και ποιότητα στέγασης και θέρμανσης και ό,τι είναι αναγκαίο στις κοινωνίες για να διαχειριστούν τις αλλαγές που προκαλεί κάθε μετασχηματισμός).
Βραχυπρόθεσμα, καταρτίστηκε ένα Ειδικό Μεταβατικό Πρόγραμμα το οποίο κινητοποιεί πόρους από το ΕΣΠΑ 2014-2020, το ΠΔΕ και το Πράσινο Ταμείο. Στο πλαίσιο αυτό, εκκίνησαν σχεδιασμοί κρίσιμων υποδομών, όπως η ολοκλήρωση οδικών διασυνδέσεων, η ενίσχυση-επέκταση του σιδηροδρομικού δικτύου, η εισαγωγή και η ανάπτυξη δικτύων φυσικού αερίου, ενώ έχουν δρομολογηθεί και ήδη υλοποιούνται έργα και δράσεις ενίσχυσης των τηλεθερμάνσεων, ψηφιακού μετασχηματισμού, κυκλικής οικονομίας, στήριξης της απασχόλησης, ενίσχυσης των επηρεαζόμενων επιχειρήσεων κ.λπ.
Μακροπρόθεσμα καταρτίζεται το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΠΔΑΜ) για την περίοδο 2021-2027 προϋπολογισμού δημόσιας δαπάνης 1,6 δις Ευρώ.
Το ΠΔΑΜ περικλείει τρία αναλυτικά Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης: (α) Δυτικής Μακεδονίας, (β) Δήμου Μεγαλόπολης και (γ) Νήσων Αιγαίου και Κρήτης, που υποδεικνύουν τις περιοχές για τις οποίες θα γίνει χρήση των πόρων σύμφωνα με τους ειδικούς κανόνες και προδιαγραφές της ΕΕ.
Συγκεκριμένα, περιγράφουν την διαδικασία μετάβασης, αιτιολογούν την επιλογή των εδαφών, τεκμηριώνουν τις ανάγκες οικονομικής διαφοροποίησης, απόκτήσης νέων δεξιοτήτων και περιβαλλοντικής αποκατάστασης και, τέλος, περιγράφουν τις συνέργειες και τη συμπληρωματικότητα αυτών με τα λοιπά Προγράμματα και δράσεις του ΕΣΠΑ, του νέου Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης.
Η κύρια χρηματοδότηση του Προγράμματος θα προέλθει από τον Μηχανισμό Δίκαιης Μετάβασης και συγκεκριμένα από: (α) το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, για την ενίσχυση των περιοχών που επηρεάζονται περισσότερο, (β) το Καθεστώς InvestEU, για τη μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων, και (γ) τη Δανειακή Διευκόλυνση του δημόσιου τομέα από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), για την υλοποίηση των αναγκαίων δημόσιων επενδύσεων, κυρίως στον τομέα των υποδομών.
Oι κοινωνίες χρειάζονται λοιπόν εφόδια για να διαχειριστούν τις αλλαγές που προκαλεί κάθε μετασχηματισμός. Οι αλλαγές αυτές ενέχουν πάντα τον κίνδυνο διεύρυνσης των ανισοτήτων.
Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος αποφυγής των ανισοτήτων από την απασχόληση. Και δεν υπάρχει άλλος τρόπος πρόσβασης στην απασχόληση από τη γνώση και την απόκτηση δεξιοτήτων.
Την απασχόληση όμως την δημιουργούν μόνον οι βιώσιμες επενδύσεις. Και όπως καλά γνωρίζετε, αυτές είναι κυρίως οι καινοτόμες και οι εξωστρεφείς επενδύσεις.
Η καινοτομία είναι η καύσιμη ύλη που παράγεται από την έρευνα και την τεχνολογία για να κινήσει την παραγωγικότητα και την εξωστρεφή επιχειρηματικότητα. Αυτή η καύσιμη ύλη δεν μπορεί και δεν πρέπει να παράγεται μόνον από κρατικές πρώτες ύλες ή διυλιστήρια. Το κράτος και οι επιχειρήσεις πρέπει να αναλαμβάνουν από κοινού το κόστος και τους κινδύνους.
Δυο λόγια για την εξωστρέφεια. Η εξωστρέφεια δεν είναι τίποτε άλλο από την ικανότητα μιας επιχείρησης να δραστηριοποιείται σε έναν ευρύτερο χώρο. Και σε αυτή την περίπτωση η προσπάθεια γίνεται από κοινού. Η καύσιμη ύλη είναι η αξιοποίηση του επιχειρηματικού ταλέντου, το γνωστό «δαιμόνιο» για εμάς τους Έλληνες. Το δικό μας ταλέντο χαρακτηρίζεται από δυο στοιχεία τη διορατικότητα και την ταχύτητα λήψης αποφάσεων.
Για να λαμβάνονται γρήγορες αποφάσεις απαιτούνται όμως: διαφανή θεσμικά πλαίσια, σταθεροί θεσμοί, δομές με κατάλληλα πρόσωπα σε κομβικούς ρόλους, ελάχιστες διαδικασίες, φτηνές στο κόστος και σύντομες στην εκτέλεσή τους και πρόσβαση στην τραπεζική πίστη.
Ως προς το είδος των επενδύσεων: Προτεραιότητα πρέπει να έχουν οι δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις σε τομείς που μπορούν να φέρουν ταχύτερα την ανάκαμψη. Και έχοντας υπόψη τη διάρθρωση της επιχειρηματικής βάσης της χώρας, η έμφαση θα πρέπει να δοθεί σε κλάδους που μπορούν να ενισχύσουν τις λεγόμενες αλυσίδες αξίας μεταξύ μικρών και μεγάλων επιχειρήσεων.
Ως προς τον όγκο των επενδύσεων. Το αναπτυξιακό σοκ που θέλουμε είναι αυτό που προσδιορίζει το μέγεθος του επενδυτικού κενού. Για τις δημόσιες επενδύσεις δεν ανησυχώ αφού οι πόροι που έχει εξασφαλίσει η χώρα από την ΕΕ είναι σημαντικοί. Απλά θα πρέπει να προτάξουμε τη βέλτιστη κατανομή και όχι τη θεσμική κατανομή. Θα πρέπει επίσης να προτάξουμε και την αποτελεσματική υλοποίηση.
Ως προς τις ιδιωτικές επενδύσεις. Επειδή οι αποταμιεύσεις και οι πόροι της ΕΕ για κρατικές ενισχύσεις ή τραπεζικό δανεισμό ενδεχομένως να μην επαρκούν, το κενό θα πρέπει να καλυφθεί με εισροή ξένων επενδυτικών κεφαλαίων.
Δυο επισημάνσεις: Η πρώτη αφορά ξανά στις δεξιότητες. Σύμφωνα με έρευνα του World Economic Forum του 2018, το 74% των επιχειρήσεων εξαρτούν την απόφαση για τον τόπο προορισμού μιας επένδυσης, στη διαθεσιμότητα των αναγκαίων δεξιοτήτων.
Η δεύτερη αφορά στη βελτίωση της εμπιστοσύνης στην πολιτική και θεσμική συγκρότηση και λειτουργία της χώρας, καθώς και στην άρση των εμποδίων για την πραγματοποίηση των επενδύσεων. Δηλαδή θεσμικές και διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στο σύνολο της οικονομίας που θα διασφαλίζουν καλύτερες αποδόσεις σε σχέση με άλλες επιλογές. Αυτός είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε για να διασφαλίσουμε το αύριο.
Η επιτυχία θα κριθεί ωστόσο και από κάτι άλλο εξίσου σημαντικό. Την ποιότητα της συνεργασίας. Αυτήν επιδιώκουμε με διαρκή, ανοικτό και έντιμο διάλογο. Ο διάλογος πρέπει να έχει δυο απολήξεις: τη συμφωνία και την αμοιβαία στήριξη για την εφαρμογή της. Είμαι πεπεισμένος ότι αυτός είναι ο τρόπος για να κερδίσουμε το στοίχημα της ανάπτυξης. Πολλοί είναι ακόμα δύσπιστοι. Άλλοι δικαιολογημένα και άλλοι αδικαιολόγητα. Όμως η δυσπιστία δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για να παραμένουμε στάσιμοι.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Χρηματοδοτικοί πόροι
Τα εθνικά μερίδια από τους πόρους του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ) (άρθρο 3 της πρότασης Κανονισμού για τη θέσπιση του ΤΔΝ) καθώς και των χρηματοδοτικών πόρων από το Μέσο Ανάκαμψης (άρθρο 4), υπολογίστηκαν με την εφαρμογή πέντε ειδικών κριτηρίων -εκπομπές βιομηχανικών εγκαταστάσεων, απασχόληση στον κλάδο εξόρυξης, απασχόληση στη βιομηχανία, παραγωγή τύρφης και παραγωγή πετρελαιούχου σχιστόλιθου- και σταθμίστηκαν με βάση την εθνική ευημερία, ενώ αποδόθηκε προτεραιότητα στις περιοχές λιγνίτη και λιθάνθρακα, καθώς αυτές αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη πρόκληση.
Με δεδομένο τον ουσιαστικό αντίκτυπο που ο νέος προϋπολογισμός της ΕΕ έχει στην πολιτική συνοχής, το νέο ΤΔΜ καλύπτει ικανοποιητικά τις πρόσθετες δαπάνες της μετάβασης που αναλαμβάνουν κράτη-μέλη με τρόπο εντατικό, όπως η χώρα μας.
Τα ανωτέρω επιβεβαιώνει και η ακόλουθη επεξεργασία η οποία βασίστηκε σε στοιχεία της Eurostat και του Κοινού Κέντρου Ερευνών της ΕΕ (JRC) και συγκεκριμένα στην έκθεση για το 2018 με τίτλο «EU coal regions: opportunities and challenges ahead».
Η Ελλάδα είναι πρώτη με μεγάλη διαφορά ως προς την κατά κεφαλήν ενίσχυση από το ΤΔΜ ανά κάτοικο εξορυκτικής περιφέρειας (NUTS-2) με 877 ευρώ ανά κάτοικο, με μέσο όρο των 31 περιοχών εξόρυξης τα 365 ευρώ ανά κάτοικο εξορυκτικής περιφέρειας.
Την δεύτερη υψηλότερη τιμή έχει η Τσεχία με 641 ευρώ ανά κάτοικο.
Θα αναζητήσω σε εύθετο χρόνο και τις περιοχές επιπέδου NUTS 3 που δικαιούνται στήριξη από το ΤΔΜ και οι οποίες αναμένεται να καταρτίσουν και να το υποβάλουν Εδαφικό Σχέδιο στην ΕΕ, προκειμένου να προβώ σε πιο εξειδικευμένους υπολογισμούς.
Επικουρικά αναφέρω ότι η πρόταση Κανονισμού ΤΔΜ, προβλέπει μηχανισμό οικολογικής επιβράβευσης (άρθρο 5), με τους πρόσθετους πόρους να κατανέμονται σύμφωνα με μεθοδολογία βάσει μεταβολής των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου η οποία συναρτάται με την επίτευξη των ΕΣΕΚ.
Σημειώνεται επίσης ότι η Κυβερνητική Επιτροπή του ΣΔΑΜ αποφάσισε και το αρμόδιο Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων ενέκρινε την μεταφορά (μόχλευση) επιπλέον πόρων το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ+, ενισχύοντας σημαντικά τον προϋπολογισμό του νέου Προγράμματος Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021-2027.
Τέλος, το εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας το οποίο ευθυγραμμίζεται επίσης με τους στόχους του ΕΣΕΚ και του ΣΔΑΜ, και λειτουργεί συμπληρωματικά με τις δράσεις αυτών καθώς και με τις δράσεις του νέου ΕΣΠΑ (Άξονας 1.1), χρηματοδοτεί την αποκατάσταση των εδαφών των λιγνιτικών πεδίων με στόχο την περιβαλλοντική αναζωογόνηση και την ανάπτυξη νέων χρήσεων γης στις περιοχές μετάβασης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Άξονας 1.1 λειτουργεί συμπληρωματικά με τον Ειδικό Στόχο του νέου ΕΣΠΑ (ΠΔΑΜ).
Επηρεαζόμενα Εδάφη
Στην πρόταση Κανονισμού για τη θέσπιση του ΤΔΜ αναφέρεται ότι τα επηρεαζόμενα εδάφη πρέπει να ορίζονται με ακρίβεια και να αντιστοιχούν στις εδαφικές μονάδες επιπέδου 3 της κοινής ονοματολογίας των εδαφικών στατιστικών μονάδων («περιφέρειες επιπέδου NUTS 3») ή να είναι τμήματα των περιφερειών αυτών.
Ειδικότερα, τα Εδαφικά Σχέδια θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να προσδιορίζουν τα εδάφη που επηρεάζονται σε μεγαλύτερο βαθμό, αιτιολογώντας την επιλογή με την εκτίμηση των επιπτώσεων της μετάβασης στην οικονομία και στην απασχόληση.
Λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω και τα διαλαμβανόμενα στο Παράρτημα Δ της σχετικής «Έκθεσης Επισκόπησης για τις κατευθύνσεις σχετικά με τις Επενδύσεις από το ΤΔΜ» που εκπονήθηκε σύμφωνα με τη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, η Κυβερνητική Επιτροπή, κατόπιν εισήγησης της Συντονιστικής Επιτροπής, ενέκρινε και εισηγήθηκε στο αρμόδιο Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων, να καταρτιστούν αντίστοιχα τρία (3) διακριτά Εδαφικά Σχέδια για τις περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας, του Δήμου Μεγαλόπολης και των νήσων Αιγαίου και Κρήτης.
Επικουρικά αναφέρω ότι σύμφωνα με το άρθρο 6 της ως άνω πρότασης Κανονισμού, κατά τον προσδιορισμό των εδαφών, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να αποδίδεται στις ιδιαιτερότητες των νησιωτικών περιοχών, όπου τα γεωγραφικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά ενδέχεται να καθιστούν απαραίτητη μια διαφορετική προσέγγιση για τη στήριξη της διαδικασίας μετάβασης προς μία κλιματικά ουδέτερη οικονομία.
Τέλος, στο προσχέδιο του Εδαφικού Σχεδίου Δυτικής Μακεδονίας, αναλύονται εκτενώς οι επιπτώσεις στις επηρεαζόμενες περιοχές σε επίπεδο NUTS 3, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι «ως αποτέλεσμα, η απόσυρση των λιγνιτικών μονάδων εκτιμάται πως θα επηρεάσει σημαντικά στο σύνολο της, την περιφέρεια της Δυτικής Μακεδονίας, με κύρια ένταση πρωτίστως στις Π.Ε. Κοζάνης και Φλώρινας και δευτερεύουσας σημασίας αρνητική ένταση (έμμεση ένταση) στις Π.Ε. Καστοριάς και Γρεβενών».
Κίνητρα
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε το νέο πλαίσιο για τις περιφερειακές ενισχύσεις που θα ισχύσει από την αρχή του 2022 μέχρι το τέλος του 2027. Το νέο αυτό πλαίσιο περιλαμβάνει ειδική διάταξη που επιτρέπει την παροχή πρόσθετων ποσοστών κρατικών ενισχύσεων για τις περιοχές μετάβασης, σημαντικά αυξημένων σε σχέση με τα ισχύοντα σήμερα καθώς και σε σχέση με την αρχική πρόταση των υπηρεσιών της Επιτροπής.
Οι αυξήσεις αυτές κυμαίνονται από 15-25% έναντι των ποσοστών που ισχύουν σήμερα, με τα νέα ποσοστά να φτάνουν στο 40-60% για τις μεγάλες επιχειρήσεις, 50-70% για τις μεσαίες και 60-80% για τις μικρές επιχειρήσεις. Τεκμηριώσαμε με συγκεκριμένα στατιστικά και επιστημονικά στοιχεία την αναγκαιότητα ειδικής αντιμετώπισης των περιοχών Δίκαιης Μετάβασης και πετύχαμε την αύξηση των μέγιστων ποσοστών ενίσχυσης.
Τα ποσοστά αυτά, όπως τελικά εγκρίθηκαν, προσεγγίζουν -ουσιαστικά ταυτίζονται με- τους στόχους που είχε εξαγγείλει η κυβέρνηση, όταν παρουσιάσαμε το Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, το οποίο προέβλεπε σημαντικά κίνητρα για την προσέλκυση επενδύσεων ικανών να αντισταθμίσουν τις επιπτώσεις της μετάβασης και να εξασφαλίσουν νέες θέσεις εργασίας μέσα από τη δημιουργία αξιών σε διαφορετικούς κλάδους και τομείς.
Μετά από πολύμηνες συγκροτημένες παρεμβάσεις των ελληνικών αρχών, πετύχαμε επίσης να συμπεριλάβουμε και τα νησιά μας στις επιλέξιμες για το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης περιοχές, ώστε και αυτά να επωφεληθούν από τα νέα, αυξημένα ποσοστά ενίσχυσης, που επίσης εγκρίθηκαν για τις Περιφέρειες του Βορείου και του Νοτίου Αιγαίου και της Κρήτης. Δημιουργούνται έτσι οι προϋποθέσεις για την υλοποίηση επενδύσεων στα νησιά οι οποίες θα περιορίσουν την εξάρτησή τους από τους παραδοσιακούς τομείς και θα επιτρέψουν την ουσιαστική συμμετοχή τους στη νέα οικονομία.
Με δυο λόγια, οι νέες Κατευθυντήριες Γραμμές παρέχουν πλέον τη δυνατότητα δημιουργίας νέων στρατηγικών αναπτυξιακών δυνατοτήτων σε όλες τις περιοχές μετάβασης, με στόχο την αναγέννηση των τοπικών οικονομιών χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς, την εξασφάλιση των θέσεων εργασίας και τη δημιουργία νέων. Με την ευκαιρία αυτή, θα ήθελα να ευχαριστήσω όλα τα πολιτικά και υπηρεσιακά στελέχη, καθώς και το ΙΟΒΕ που μας υποστήριξε, για τις άοκνες προσπάθειές τους οι οποίες συνέβαλαν καθοριστικά στο τελικό αποτέλεσμα.
Κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα / ενισχύσεις για περιοχές στήριξης από ΤΔΜ
Περιοχές άρθρου 107/3 “α” Συνθήκης
* στοιχεία ΑΕΠ: τριετής μέσος όρος για την περίοδο 2016-2018 (ΕΕ των 27 = 100) (όπως επικαιροποιήθηκε στις 23.3.2020).
Δομή ΕΠΔΑΜ
Παραγωγικό κεφάλαιο
Η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, η Μεγαλόπολη και τα νησιά του Αιγαίου και την Κρήτη μπορούν να πρωταγωνιστήσουν στον ενεργειακό και παραγωγικό μετασχηματισμό της χώρας.
Οι νέες τεχνολογίες παραγωγής ενέργειας από εναλλακτικές πηγές καθιστούν τις ΑΠΕ φθηνότερες και ευρύτερα διαθέσιμες.
Οι εξελίξεις στον τομέα της αποθήκευσης της ανανεώσιμης ενέργειας συμβάλλουν στην ενεργειακή ασφάλεια.
Οι εξελίξεις στους κλάδους των υλικών βελτιώνουν την ενεργειακή αποδοτικότητα,
Η ανάπτυξη ψηφιακών τεχνολογιών διανεμημένων ισοζυγίων (distributed ledger technologies) μετριάζουν την ανάγκη για αναβαθμίσεις ή για την κατασκευή μεγάλων υποδομών κ.ά.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η στρατηγικής για το υδρογόνο, με την οποία τονίζεται η σημασία του (καθαρού) πράσινου υδρογόνου και της αλυσίδας αξίας του ως καταλυτών για την υλοποίηση επενδύσεων σε πλήθος βιομηχανικών κλάδων.
Ανάλογες στρατηγικές αναπτύσσονται και σε άλλους τομείς, όπως η κυκλική οικονομία και η βιομηχανία (industry 4.0), με σκοπό την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης και της απασχόλησης, ιδίως στη μετά την Covid-19 νέα εποχή.
Η αξιοποίηση των παραπάνω τεχνολογικών εξελίξεων και των αναδυόμενων από αυτές ευκαιριών, μέσα από την διαφοροποίηση του παραγωγικού τους προτύπου, αποτελεί μοχλό προσέλκυσης νέων δραστηριοτήτων και δημιουργίας νέων, περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας.
Στον τομέα της παραγωγής καθαρής ενέργειας, οι περιοχές αυτές αθροίζουν όλα τα αναγκαία στοιχεία για την επίτευξη του στόχου αυτού, όπως εξειδικευμένο εργατικό και τεχνικό δυναμικό, ενεργειακά δίκτυα, εδάφη, υδάτινους πόρους, αιολικό και ηλιακό δυναμικό καθώς και κοινωνίες εξοικειωμένες με βιομηχανικές υποδομές μεγάλης κλίμακας. Η ανασύνταξη των περιοχών αυτών ως ενεργειακών κόμβων, η δημιουργία βιομηχανικών και επιχειρηματικών πάρκων και η παροχή ισχυρών επενδυτικών κινήτρων, θα συμβάλλουν στην προσέλκυση επιχειρήσεων σε ανερχόμενους κλάδους.
Παράλληλα, οι τοπικές επιχειρήσεις μπορούν να επεκτείνουν την πελατειακή τους βάση πέρα από την τοπική και εγχώρια αγορά, αξιοποιώντας τις ευκαιρίες που έχει δημιουργήσει η αναδιάρθρωση των περιφερειακών και των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας λόγω της πανδημίας Covid-19, με σκοπό την ενσωμάτωσή τους σε αυτές. Απαραίτητη προϋπόθεση βεβαίως η ενσωμάτωση καινοτομιών στα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους, πέραν του ψηφιακού εκσυγχρονισμού και της αναγκαίας εξωστρέφειας που καλούνται να επιδείξουν.
Στο πλαίσιο αυτό, ενισχύεται η σημασία του τριγώνου γνώσης (εκπαίδευση, έρευνα αιχμής και καινοτομία) στον εκσυγχρονισμό και τη διαφοροποίηση του παραγωγικού μοντέλου, με την ενεργοποίηση των περιφερειακών και τοπικών ακαδημαϊκών και ερευνητικών δομών και υποδομών αλλά και με την προσέλκυση ανάλογων δομών που θα κριθούν ικανές να παράσχουν εξειδικευμένη γνώση στις επιχειρήσεις και στο τοπικό ανθρώπινο δυναμικό.
Το Πρόγραμμα ΔΑΜ θα ενισχύσει τη σύνδεση των επιχειρήσεων με τους ερευνητικούς εκείνους φορείς οι οποίοι διαθέτουν κατάλληλες δομές και υποδομές για την ανάπτυξη και προώθηση διεθνώς ανταγωνιστικών προϊόντων και υπηρεσιών καθώς και την ανάπτυξη ερευνητικών και επιχειρηματικών υποδομών. Υποδομές που θα διευκολύνουν τον εκσυγχρονισμό της παραγωγικής βάσης των επιχειρήσεων, την ίδρυση νέων επιχειρήσεων και την προσέλκυση νέων «πράσινων» επιχειρήσεων, όπως Ζώνες Καινοτομίας, εκκολαπτήρια επιχειρήσεων, βιομηχανικές περιοχές, επιχειρηματικά πάρκα κ.λπ.
Ανθρώπινο δυναμικό
Η επιτυχία της μετάβασης θα κριθεί από την ύπαρξη ανθρώπινου δυναμικού καταρτισμένου σε νέες δεξιότητες προσαρμοσμένες στην αναμενόμενη ζήτηση.
Υπό το πρίσμα αυτό, μελετήθηκαν το επίπεδο εκπαίδευσης και οι δεξιότητες, οι ειδικότητες, τα επαγγέλματα και το είδος των θέσεων εργασίας που επηρεάζονται, ενώ αντιστοιχήθηκε η προσφορά με τη ζήτηση που αναμένεται να δημιουργήσουν οι παραπάνω εξελίξεις και προοπτικές, κυρίως στους τομείς της πράσινης, της γαλάζιας και της ψηφιακής οικονομίας.
Το Πρόγραμμα ΔΑΜ 2021-2027, συμπληρωματικά προς τις παθητικές πολιτικές εισοδηματικής στήριξης και κοινωνικής προστασίας (πρόωρη συνταξιοδότηση, κινητικότητα, κοινωνικές μεταβιβάσεις), θα στηρίξει ενεργητικές πολιτικές της αγοράς εργασίας, όπως η απόκτηση νέων δεξιοτήτων (skilling), η αναβάθμιση υφιστάμενων (upskilling) και η επανειδίκευση (reskilling), η διευκόλυνση για την αναζήτηση εργασίας και η διευκόλυνση για την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας.
Ιδιαίτερη έμφαση θα αποδοθεί στην προώθηση των ανέργων και των μακροχρόνια ανέργων, αλλά και στους εργαζόμενους και αυτοαπασχολούμενους των οποίων η θέση εργασίας ή η δραστηριότητα επηρεάζεται από τη μετάβαση.
Για την διασφάλιση της αποτελεσματικότητας των ανωτέρω πολιτικών, θα ενισχυθούν και θα κριθούν με ιδιαίτερα αυστηρούς όρους ως προς την επάρκειά τους, όλοι οι φορείς, δημόσιοι και ιδιωτικοί, οι οποίοι ενδιαφέρονται να παράσχουν εξειδικευμένες υπηρεσίες επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, καθώς και διασύνδεσης με την αγορά εργασίας.
Φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον
Το φυσικό περιβάλλον στη Δυτική Μακεδονία και τη Μεγαλόπολη έχει πληγεί από την μακροχρόνια εξορυκτική δραστηριότητα και τη λειτουργία των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, ενώ στα νησιά του Βορείου και Νοτίου Αιγαίου και στην Κρήτη η ποιότητά του έχει υποβαθμιστεί από τη λειτουργία των ΑΣΠ, την υπερκατανάλωση των φυσικών πόρων κατά την άσκηση της τουριστικής δραστηριότητας και την εκτός σχεδίου δόμηση.
Οι δράσεις αποκατάστασης των εδαφών στα εξορυκτικά πεδία και αναβάθμισης του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος βραχυπρόθεσμα θα ενισχύσουν την απασχόληση ενώ, μακροπρόθεσμα, πέραν της απόδοσης των εδαφών αυτών σε νέες χρήσεις, θα δημιουργήσουν – συνδυαστικά με τις νέες τεχνολογίες επίλυσης και διαχείρισης περιβαλλοντικών προβλημάτων – νέες ανάγκες εξειδίκευσης και ανάπτυξης δεξιοτήτων σε τομείς όπως η περιβαλλοντική αποκατάσταση, η κυκλική οικονομία, οι αφαλατώσεις, η ανάπτυξη υβριδικών συστημάτων κ.ά.
Τέλος, η προστασία και η ανάδειξη του φυσικού και πολιτιστικού κεφαλαίου, αναμένεται να συμβάλουν καθοριστικά τόσο στη βιώσιμη ανάπτυξη κλάδων όπως ο τουρισμός και ο αγροδιατροφικός τομέας, όσο και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων.
Στρατηγική του Προγράμματος ΔΑΜ 2021-2027
Οι επιλογές πολιτικής επικεντρώνονται στους εξής πυλώνες:
Επιχειρηματικότητα. Εστίαση αφενός στον μετασχηματισμό και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των υφιστάμενων επιχειρήσεων, οι οποίες χρειάζονται στήριξη για τη μετάβασή τους στην οικονομία μηδενικών ρύπων, και αφετέρου, στην ίδρυση και προσέλκυση νέων επιχειρήσεων που δημιουργούν θέσεις απασχόλησης και οδηγούν σε οικονομική διαφοροποίηση, εκσυγχρονισμό και μετασχηματισμό του υφιστάμενου παραγωγικού μοντέλου,
Έρευνα και Καινοτομία. Εστίαση στη σύνδεσή τους με την παραγωγή, την προώθηση της νεοφυούς επιχειρηματικότητας και της δημιουργίας τεχνοβλαστών, καθώς και στην ανάπτυξη ερευνητικής δραστηριότητας, ιδίως σε τομείς εθνικής σημασίας όπου οι περιφέρειες διαθέτουν σχετική εξειδίκευση,
Ενέργειας. Εστίαση στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης, σε συστήματα και υποδομές οικονομικά προσιτής «καθαρής» ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογιών αποθήκευσης, καθώς και σε επενδύσεις για την παραγωγή θερμότητας, υπό την προϋπόθεση ότι τροφοδοτούνται αποκλειστικά από ανανεώσιμες πηγές,
Περιβαλλοντική Αναγέννηση. Εστίαση στην αποκατάσταση των υποβαθμισμένων εκτάσεων και εγκαταστάσεων, την αλλαγή χρήσης τους, την προστασία των οικοσυστημάτων και του φυσικού περιβάλλοντος, την ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας προς την κατεύθυνση της πρόληψης και της μείωσης των οικιακών αποβλήτων, καθώς και της επαναχρησιμοποίησης, επισκευής και ανακύκλωσης των υλικών των ρυπασμένων εκτάσεων και εγκαταστάσεων και των αποβλήτων των νέων παραγωγικών επενδύσεων,
Ανθρώπινοι Πόροι. Εστίαση στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων και την επανειδίκευση (upskilling & reskilling) των εργαζομένων των επιχειρήσεων που χρειάζονται στήριξη για τη μετάβασή τους στην οικονομία μηδενικών ρύπων, καθώς και των ατόμων που έχασαν τη δουλειά τους λόγω της μετάβασης. Στη σύνδεσή τους επίσης με τις ανάγκες των νέων επιχειρήσεων και την υποστήριξη τους κατά την αναζήτηση εργασίας, αλλά και σε επενδύσεις σε υποδομές για σκοπούς εκπαίδευσης, κατάρτισης και διευκόλυνσης της ένταξης στην αγορά εργασίας, καθώς και για σκοπούς φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων,
Ψηφιακή Μετάβαση. Εστίαση στον ψηφιακό μετασχηματισμό των υφιστάμενων επιχειρήσεων οι οποίες χρειάζονται στήριξη για τη μετάβασή τους στην οικονομία μηδενικών ρύπων, στην ενίσχυση νέων επιχειρήσεων στον κλάδο των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών, στην ανάπτυξη ψηφιακών λύσεων στους τομείς της «πράσινης» οικονομίας, στην ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων των εργαζομένων των επιχειρήσεων που κυρίως χρειάζονται στήριξη για τη μετάβαση στην οικονομία μηδενικών ρύπων, στην ανάπτυξη και πιστοποίηση δεξιοτήτων για τη δημιουργία νέων επαγγελματιών πληροφορικής,
Ποιότητα Ζωής. Εστίαση στην ανάπτυξη υποστηρικτικών ψηφιακών υποδομών και υπηρεσιών ευφυών κοινοτήτων, στην υλοποίηση επενδύσεων στην έξυπνη και βιώσιμη τοπική κινητικότητα – συμπεριλαμβανομένης της απαλλαγής του τομέα των τοπικών μεταφορών και των υποδομών του από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου – καθώς και σε επενδύσεις που συνιστούν τμήμα Ολοκληρωμένων Χωρικών Επενδύσεων στις περιοχές παρέμβασης.
Προτεραιότητες του Προγράμματος ΔΑΜ
Ενίσχυση και προώθηση επιχειρηματικότητας,
επενδύσεις σε υφιστάμενες νεοφυείς επιχειρήσεις (ΠΜΕ και ΜΜΕ) που οδηγούν σε οικονομική διαφοροποίηση, καθώς και στη δημιουργία θέσεων εργασίας και χρειάζονται στήριξη για τη μετάβαση στην οικονομία μηδενικών ρύπων,
επενδύσεις για την ίδρυση νέων επιχειρήσεων (ΠΜΕ, ΜΜΕ) που οδηγούν σε οικονομική διαφοροποίηση και στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας,
επενδύσεις για την ίδρυση κοινωνικών επιχειρήσεων και την ενσωμάτωσή τους σε συγκεκριμένες αλυσίδες παραγωγής (π.χ. κυκλική οικονομία),
επενδύσεις σε δραστηριότητες έρευνας και καινοτομίας επιχειρήσεων, πανεπιστημίων και δημόσιων ερευνητικών ιδρυμάτων, καθώς και στη μεταφορά προηγμένων τεχνολογιών,
επενδύσεις για τη δημιουργία Ζώνης Καινοτομίας για την προώθηση της έρευνας και της καινοτομίας καθώς και της δημιουργίας τεχνοβλαστών, με την αναπροσαρμογή των χρήσεων υποβαθμισμένων και εγκαταλελειμμένων εκτάσεων και εγκαταστάσεων αλλά και με την κατασκευή υποδομών για τους σκοπούς της κατάρτισης,
επενδύσεις για τον ψηφιακό μετασχηματισμό των υφιστάμενων επιχειρήσεων οι οποίες χρειάζονται στήριξη για τη μετάβαση στην οικονομία μηδενικών ρύπων και επενδύσεις για την ενίσχυση νέων επιχειρήσεων στον κλάδο των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών,
επενδύσεις για τη δημιουργία οργανωμένων υποδοχέων οικονομικών δραστηριοτήτων,
παραγωγικές επενδύσεις σε επιχειρήσεις εκτός των ΜΜΕ, εφόσον συμβάλλουν στη μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία και σε συναφείς περιβαλλοντικούς στόχους, και εφόσον η στήριξή τους είναι απαραίτητη για τη δημιουργία θέσεων εργασίας, χωρίς να οδηγούν σε μετεγκατάσταση.
Ενεργειακή μετάβαση – κλιματική ουδετερότητα,
Ενεργειακή απόδοση με ανακαίνιση των δημόσιων και δημοτικών κτιρίων και ενεργειακή αναβάθμιση των δημόσιων υποδομών, εν γένει, ιδίως των υποδομών υψηλών ενεργειακών απαιτήσεων,
Ενεργειακή απόδοση του υφιστάμενου οικιστικού αποθέματος, με σκοπό τη μείωση της ενεργειακής φτώχειας,
Ενεργειακή απόδοση κτιρίων γραφείων και κτιρίων παραγωγικών μονάδων,
Προώθηση ενεργειακής αυτονομίας με αξιοποίηση ΑΠΕ (π.χ. φωτοβολταϊκά σε στέγες) για αυτοπαραγωγή καθώς και συστημάτων αποθήκευσης στις ανωτέρω κατηγορίες κτιρίων και υποδομών,
Θέρμανση οικισμών με τη χρήση ΑΠΕ,
Στήριξη Ενεργειακών Κοινοτήτων για την ανάπτυξη συστημάτων θέρμανσης ή/και για την υλοποίηση δράσεων εξοικονόμησης ενέργειας ή/και συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας με κάλυψη τμήματος του κόστους εγκατάστασης,
Ανάπτυξη εγκαταστάσεων αποθήκευσης ενέργειας που παράγεται από ΑΠΕ και μονάδων πράσινου αερίου (συμπεριλαμβανομένου του πράσινου υδρογόνου).
Αναπροσαρμογή χρήσεων γης – κυκλική οικονομία,
Αποκατάσταση, απορρύπανση και αναπροσαρμογή της χρήσης των πρώην εξορυκτικών πεδίων και άλλων επιβαρυμένων εκτάσεων περιμετρικά αυτών. Οι ανωτέρω εργασίες, ειδικά στα εξορυκτικά πεδία των Ζ.ΑΠ. Κοζάνης, Φλώρινας και Μεγαλόπολης, θα χρηματοδοτηθούν, σε πρώτο χρόνο, από το Ταμείο Ανάκαμψης (RRF) και, εν συνεχεία, από το ΤΔΜ (με βάση κατάλληλα κριτήρια διαχωρισμού),
Αποκατάσταση, απορρύπανση και αναπροσαρμογή της χρήσης υποβαθμισμένων και εγκαταλελειμμένων βιομηχανικών εγκαταστάσεων, τόσο στις Ζ.ΑΠ. Κοζάνης, Φλώρινας και Μεγαλόπολης, όσο και στα νησιά,
Επενδύσεις για την επαναχρησιμοποίηση, την επισκευή και την ανακύκλωση των υλικών των ρυπασμένων εκτάσεων και εγκαταστάσεων,
Επενδύσεις για την επαναχρησιμοποίηση, την επισκευή και την ανακύκλωση των αποβλήτων των νέων παραγωγικών επενδύσεων (π.χ. φωτοβολταϊκά πάνελ, μπαταρίες),
Επενδύσεις αντικατάστασης δικτύων ύδρευσης, για την αντιμετώπιση διαρροών, επανάχρησης του νερού κ.ά.
Δίκαιη εργασιακή μετάβαση και ενδυνάμωση ανθρωπίνου κεφαλαίου,
Βελτίωση της πρόσβασης στην απασχόληση όλων των ατόμων που αναζητούν εργασία, ιδίως των νέων, των μακροχρόνια ανέργων και των οικονομικά μη ενεργών ατόμων,
Προώθηση της αυτοαπασχόλησης και της κοινωνικής οικονομίας,
Προώθηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας,
Προώθηση ενός υγιούς και κατάλληλα προσαρμοσμένου εργασιακού περιβάλλοντος για την αντιμετώπιση κινδύνων για την υγεία,
Προώθηση της προσαρμογής των εργαζομένων, των επιχειρήσεων και των επιχειρηματιών στην αλλαγή και ενεργός και υγιής γήρανση,
Βελτίωση της ποιότητας, της αποτελεσματικότητας και της συνάφειας των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης με την αγορά εργασίας των επιλέξιμων περιοχών, με σκοπό τη στήριξη της απόκτησης βασικών δεξιοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των ψηφιακών δεξιοτήτων,
Βελτίωση της πρόσβασης σε ποιοτικές υπηρεσίες εκπαίδευσης, κατάρτισης και διά βίου μάθησης, χωρίς αποκλεισμούς, μέσω της ανάπτυξης νέων και εκσυγχρονισμού υφιστάμενων εκπαιδευτικών υποδομών,
Προώθηση της διά βίου μάθησης, ιδίως με ευκαιρίες για ευέλικτη αναβάθμιση των δεξιοτήτων και επανειδίκευση για όλους, λαμβάνοντας υπόψη τις ψηφιακές δεξιότητες, καθώς και τις απαιτήσεις για νέες δεξιότητες οι οποίες αναδεικνύονται με βάση το νέο παραγωγικό μοντέλο ανάπτυξης των επιλέξιμων περιοχών, διευκολύνοντας τη μετάβαση στη σταδιοδρομία και προωθώντας την επαγγελματική κινητικότητα,
Ενίσχυση και ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων ανέργων και εργαζομένων, ώστε να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των νέων παραγωγικών επενδύσεων και δραστηριοτήτων, οι οποίες θα αναπτυχθούν στις επιλέξιμες περιοχές, καθώς και πιστοποίηση σχετικών νέων ειδικοτήτων,
Ανάπτυξη και πιστοποίηση δεξιοτήτων για τη δημιουργία νέων επαγγελματιών πληροφορικής.
Ανάπτυξη μεταφορικών υποδομών για τη στήριξη της επιχειρηματικότητας και της βιώσιμης αστικής κινητικότητας και ψηφιακή διασυνδεσιμότητα,
ανάπτυξη μεταφορικών υποδομών για τη στήριξη της βιώσιμης αστικής κινητικότητας, την προώθηση της ηλεκτροκίνησης ή/και της κίνησης με καύσιμο το «πράσινο» υδρογόνο στον δημόσιο στόλο οχημάτων ειδικού σκοπού, που, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη δικτύου φόρτισης/ανεφοδιασμού, αναμένεται να αποτελέσει καταλύτη διάδοσης της ηλεκτροκίνησης ή/και της χρήσης «πράσινου» υδρογόνου.
προώθηση της ψηφιακής διασυνδεσιμότητας, η οποία περιλαμβάνει την αναβάθμιση ψηφιακών υποδομών, εξασφαλίζοντας τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, καθώς και την αύξηση των χρηστών έξυπνων συστημάτων και τεχνολογιών.
Ολοκληρωμένες παρεμβάσεις μικρής κλίμακας – Ευφυείς κοινότητες.
Η Προτεραιότητα επικεντρώνεται σε δύο κατηγορίες παρεμβάσεων:
Υλοποίηση παρεμβάσεων Χωρικής Ανάπτυξης:
στις αστικές περιοχές και τους οικισμούς της υπαίθρου των Π.Ε. Κοζάνης και Φλώρινας και του Δήμου Μεγαλόπολης, όπου πρόκειται να υλοποιηθούν προγράμματα Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης (ΒΑΑ) και δράσεις Τοπικής Ανάπτυξης, με πρωτοβουλία των Τοπικών Κοινοτήτων (ΤΑΠΤοΚ),
στην περιοχή της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης (ΟΧΕ) Λιμνών και Ποταμών της Δυτικής Μακεδονίας, για το τμήμα που ταυτίζεται με την περιοχή των εξορύξεων, δηλαδή για περιοχές που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της μετάβασης στη μεταλιγνιτική εποχή,
σε νησιωτικές περιοχές όπου πρόκειται να εφαρμοστούν ΟΧΕ εκτός ΒΑΑ, με συγκεκριμένη θεματική αναπτυξιακή κατεύθυνση, σε σαφώς προσδιορισμένο χωρικό επίπεδο, όπως είναι τα νησιά της πρωτοβουλίας Greco Islands στο Βόρειο και Νότιο Αιγαίο, τα οποία δέχονται σημαντικές πιέσεις από την κλιματική αλλαγή και τη χωρικά εστιασμένη ανθρώπινη δραστηριότητα, ιδίως δε το κύκλωμα τουρισμός – οικιστική ανάπτυξη, ενώ παράλληλα εμφανίζουν αναπτυξιακή υστέρηση, αλλά και αναξιοποίητα συγκριτικά πλεονεκτήματα.
Στο πλαίσιο των επιλεξιμοτήτων του Κανονισμού του ΤΔΜ στις περιοχές αυτές, θα υλοποιηθούν παρεμβάσεις που θα στοχεύουν στην ενίσχυση της ολοκληρωμένης κοινωνικής, οικονομικής και περιβαλλοντικής τοπικής ανάπτυξής, περιλαμβάνοντας, κυρίως, έργα:
ενεργειακής αποδοτικότητας,
πράσινης ηλεκτροπαραγωγής και αποθήκευσης τοπικής κλίμακας,
βιώσιμης κινητικότητας και μικροκινητικότητας (π.χ. πεζοδρομήσεις, ποδηλατόδρομοι), συμπεριλαμβανομένης της ηλεκτροκίνησης και της δημιουργίας σημείων φόρτισης/ ανεφοδιασμού,
διαχείρισης υδατικών πόρων,
δράσεων περιβαλλοντικής παρακολούθησης, ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης, κ.λπ.
Στο τμήμα της περιοχής της ΟΧΕ Λιμνών και Ποταμών που εμπίπτει εντός των υποβαθμισμένων και ρυπασμένων εκτάσεων των μεταλλευτικών δραστηριοτήτων προωθείται η υλοποίηση δράσεων προστασίας, αποκατάστασης και ανάδειξης του ιστορικού και πολιτιστικού αποθέματος, σε συνδυασμό με το μετασχηματισμό των οικείων περιοχών σε πόλους τουριστικής ανάπτυξης.
Υλοποίηση επενδύσεων για τον ψηφιακό μετασχηματισμό πόλεων και κοινοτήτων,
(μέσω της υιοθέτησης καινοτόμων, βιώσιμων και ολοκληρωμένων τεχνολογικών λύσεων που καθιστούν τη λειτουργία τους φιλικότερη προς το περιβάλλον και πιο αποδοτική).
Με τον τρόπο αυτόν διαμορφώνονται ταυτόχρονα όροι ποιοτικής διαβίωσης για τους πολίτες τους και συνθήκες ανάπτυξης της επιχειρηματικότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, οι πόλεις και κοινότητες της δίκαιης αναπτυξιακής μετάβασης γίνονται αντιληπτές ως «έξυπνα» ψηφιακά οικοσυστήματα τα οποία:
εναρμονίζονται με τις εθνικές στρατηγικές ψηφιακού μετασχηματισμού και ειδικότερα τις κατευθύνσεις της Βίβλου Ψηφιακού Μετασχηματισμού,
διαλειτουργούν με τα ψηφιακά συστήματα εθνικής εμβέλειας,
αξιοποιούν τις δυνατότητες των τεχνολογιών αιχμής ΤΠΕ και
επικεντρώνονται στην αποτελεσματική παραγωγή, συλλογή, αξιολόγηση και κοινή χρήση δεδομένων, προς όφελος των πολιτών, της τοπικής οικονομίας και των επιχειρήσεων.
Αξιοποιώντας τεχνολογίες αιχμής και καινοτόμες προσεγγίσεις, είναι δυνατόν να διαμορφωθούν έξυπνες λύσεις / εφαρμογές για την προώθηση των τοπικών αναπτυξιακών πολιτικών (τουρισμός, πολιτισμός, κ.λπ.), των κοινωνικών πολιτικών και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής (υγεία, αστική κινητικότητα, πολιτική προστασία, δημόσιες υπηρεσίες, κ.λπ.), της κλιματικής ουδετερότητας και της εξοικονόμησης ενέργειας (διαχείριση φυσικών πόρων, προστασία περιβάλλοντος, κυκλική οικονομία, κ.λπ.).
Συνοπτικά, στην περίπτωση των νήσων, ιδιαίτερη έμφαση αναμένεται να δοθεί στην Προτεραιότητα της ενεργειακής μετάβασης – κλιματικής ουδετερότητας και στην Προτεραιότητα των Ολοκληρωμένων Εδαφικών Επενδύσεων, με παράλληλη όμως μέριμνα για τις λοιπές Προτεραιότητες. Ενδεικτικές παρεμβάσεις αφορούν την ανάπτυξη υβριδικών συστημάτων παραγωγής και αποθήκευσης ενέργειας, έργα για την ισορροπημένη αξιοποίηση του σημαντικού δυναμικού των ΑΠΕ, με έμφαση σε: καινοτόμες τεχνολογίες αποδοτικής διαχείρισης, επενδύσεις στην ενίσχυση της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και κυκλικής οικονομίας, επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη σε υψηλή τεχνολογία, ηλεκτροκίνηση, αφαλάτωση, αναβάθμιση και απόκτηση νέων δεξιοτήτων κ.λπ.
Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει όλες τις απαιτούμενες παρεμβάσεις, ανεξαρτήτως επιλεξιμότητας από το ΤΔΜ, ώστε να αναδειχθεί ένα συνολικό σχέδιο πράσινης μετάβασης με σαφή προσδιορισμό όλων των αλληλεξαρτούμενων δράσεων. Στο πλαίσιο αυτό, η «πράσινη» μετάβαση στα νησιά θα απαιτήσει, επιπρόσθετα, τόσο τη μόχλευση συμπληρωματικών κονδυλίων από τους άλλους δύο πυλώνες του ΜΔΜ, όσο και τη συνδρομή των λοιπών ταμείων που χρηματοδοτούν Τομεακά και Περιφερειακά ΕΠ.
Διάλογος
Ο διάλογος με τους εμπλεκόμενους φορείς ήταν διαρκής και ανοιχτός κατά τη διάρκεια των εργασιών κατάρτισης του προσχεδίου ΣΔΑΜ.
Ο ίδιος, έλαβα μέρος σε άνω των 200 ημερίδων, τηλεδιασκέψεων κ.λπ. με ποικίλους φορείς, συμπολιτεύσεις και αντιπολιτεύσεις Περιφερειακών και Δημοτικών Συμβουλίων, υπηρεσιακούς παράγοντες, εκπροσώπους εργατικών κέντρων, επιμελητηρίων, σωματείων εργαζομένων, επιστημονικών φορέων, με τις Τεχνικές Ομάδες της Περιφέρειας, το Πανεπιστήμιο, το παράρτημα του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης, κ.λπ.
Παράλληλα, η Τεχνική Γραμματεία και η ομάδα Συμβούλων συμμετείχαν σε πολλαπλές συναντήσεις εργασίας, οι περισσότερες από τις οποίες υποστηρίζονταν με συγκεκριμένα θεματολόγια – ερωτηματολόγια προς διευκόλυνση του διαλόγου.
Στο πλαίσιο αυτό, στις 4.9.2020 ολοκληρώθηκε προσχέδιο ΣΔΑΜ και κατατέθηκε προς συζήτηση στη Συντονιστική Επιτροπή, το οποίο και συζητήθηκε στις 7.9.2020 με τις Τεχνικές Ομάδες της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας.
Νεότερη έκδοση του προσχεδίου κατατέθηκε στις 3.9.2020 προς συζήτηση στη Συντονιστική Επιτροπή, με σκοπό την τελική του επισκόπηση προκειμένου να υποβληθεί στην Κυβερνητική Επιτροπή.
Η τελευταία, στις 9.9.2020 εξουσιοδότησε τον Πρόεδρό της να παρουσιάσει το κείμενο, όπως και έγινε με Συνέντευξη Τύπου η οποία παραχωρήθηκε την ίδια ημέρα και, ακολούθως, να ενεργοποιήσει τη δημόσια διαβούλευση.
Στις 3.10.2020, μετά από την τελική επεξεργασία των κειμένων, ο Πρόεδρος της Κυβερνητικής Επιτροπής, με σχετική ανακοίνωση τύπου, έθεσε το σχέδιο ΣΔΑΜ σε θεσμική δημόσια διαβούλευση στην ιστοσελίδα www.opengov.gr έως τις 10 Νοεμβρίου 2020, ενώ στην ιστοσελίδα www.sdam.gr αναρτήθηκε όλο το υλικό καθώς και το κείμενο του ΣΔΑΜ στην αγγλική. Πρακτικά, από την ημερομηνία δημοσιοποίησης του κειμένου και έως την ολοκλήρωση της διαβούλευσης, μεσολάβησαν δυο μήνες.
Στις 6.11.2020, με κοινή επιστολή των μελών της Συντονιστικής Επιτροπής προς όλους τους Γενικούς, Ειδικούς και Υπηρεσιακούς Γραμματείς των Υπουργείων, ζητήθηκε από τις υπηρεσίες τους να εμπλακούν ενεργά στη δημόσια διαβούλευση και να συμβάλλουν με σχόλια και προτάσεις.
Στις 22 Οκτωβρίου, με στόχο την ανταλλαγή απόψεων με την επιχειρηματική κοινότητα αναφορικά με το ΣΔΑΜ και τα κίνητρα διοργανώθηκε με μεγάλη επιτυχία διαδικτυακό φόρουμ με θέμα: «Δυτική Μακεδονία-Μεγαλόπολη: Μετάβαση στη μεταλιγνιτική εποχή και νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες».
Στις 40 ημέρες που διήρκεσε η διαβούλευση αλλά και στο αμέσως προσεχές διάστημα, κατατέθηκαν 100 περίπου σχόλια (85 στην ιστοσελίδα της διαβούλευσης) από πληθώρα ιδιωτικών και δημοσίων φορέων.
Τα σχόλια αυτά, μετά από απόφαση της Συντονιστικής Επιτροπής, αξιολογήθηκαν με κριτήρια την συνάφειά τους με το ΣΔΑΜ (25%) και τους αναπτυξιακούς άξονες (25%), την ποιότητα της τεκμηρίωσης (20%) και τη φερεγγυότητα του φορέα (30%) και αφού βαθμολογήθηκαν σε κλίμακα 1-4, κατηγοριοποιήθηκαν με βάση το περιεχόμενό και την αναφορά τους σε ενότητες του ΣΔΑΜ. Πρώτα υπολογίστηκε ο σταθμισμένος μέσος όρος των τριών πρώτων κριτηρίων και μετά συνυπολογίστηκε μεσοσταθμικά και το τέταρτο κριτήριο ώστε να προκύψει η τελική βαθμολογία. Τα σχόλια που συγκέντρωσαν αρχική βαθμολογία ≥1.4 ή / και συνολική βαθμολογία ≥1.9, προκρίθηκαν προς συζήτηση, με την πλειονότητα των σχολίων να αφορά στις επενδύσεις και τα κίνητρα.
Στις 23.11.2020 (10η συνεδρίαση Συντονιστικής Επιτροπής) και αφού συζητήθηκε το αποτέλεσμα της διαβούλευσης και της βαθμολόγησης των σχολίων και προκρίθηκαν προς ενσωμάτωση τα σχόλια που συγκέντρωσαν θετική βαθμολογία, ενημέρωσα σχετικά την Κυβερνητική Επιτροπή (6η συνεδρίαση) η οποία, σύμφωνα με τη σχετική ανακοίνωση τύπου, ενέκρινε την τελική εκδοχή του ΣΔΑΜ προκειμένου ο Πρόεδρός της να το παρουσιάσει στο Υπουργικό Συμβούλιο, όπως και έγινε στις 7.12.2020.
Ακολούθως, στις 9.12.2020, ο Πρόεδρος και εγώ παρουσιάσαμε το ΣΔΑΜ στη Διαρκή Επιτροπή Παραγωγής και Εμπορίου της Βουλής προκειμένου να ληφθούν υπόψη και οι απόψεις των βουλευτών, καθώς -όπως τόνισε ο Πρόεδρος με σχετική Ανακοίνωση Τύπου, πρόκειται για ένα «κείμενο αναφοράς, που είναι όμως δυναμικό και εξελισσόμενο».
Συνοψίζοντας, η ενημέρωση και ο διάλογος με τους εμπλεκόμενους φορείς ήταν διαρκής και ανοιχτός κατά τη διάρκεια των εργασιών κατάρτισης του ΣΔΑΜ.
Μέσα από τις προηγηθείσες, θεσμικές και μη, διεργασίες, οι εμπλεκόμενοι φορείς είχαν την δυνατότητα όχι μόνον να ενημερωθούν αναφορικά με το κανονιστικό πλαίσιο της Ε.Ε. και, ως εκ τούτου, να προετοιμαστούν κατάλληλα για τα επόμενα βήματα, αλλά και να επιδείξουν την ετοιμότητά τους να συνδράμουν επικοδομητικά στην εθνική προσπάθεια της δίκαιης αναπτυξιακής μετάβασης.
Σε συνέχεια της ευρύτερης δημόσιας διαβούλευσης για το ΣΔΑΜ, η Συντονιστική Επιτροπή προχώρησε άμεσα στην κατάρτιση προσχεδίων Εδαφικών Σχεδίων Δίκαιης Μετάβασης (ΕΣΔΙΜ), σύμφωνα με τις απαιτήσεις της πρότασης Κανονισμού για τη θέσπιση του ΤΔΜ και το υπόδειγμα που την συνοδεύει, και, σε συνεργασία με τις αρμόδιες περιφερειακές αρχές, στην οργάνωση της εταιρικής σχέσης, σύμφωνα με το άρθρο 11 της εν λόγω πρότασης Κανονισμού και το άρθρο 6 της πρότασης Κανονισμού Κοινών Διατάξεων για τα Ταμεία επιμερισμένης διαχείρισης, προκειμένου να συγκροτηθεί το ενδεδειγμένο σχήμα. Όπως είναι γνωστό, τα Εδαφικά Σχέδια θα υποβληθούν στην Επιτροπή με το νέο ΕΣΠΑ 2021-2027 υπό το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης.
Στο πλαίσιο αυτό, τα εν λόγω προσχέδια παρουσιάστηκαν και συζητήθηκαν στη Συντονιστική Επιτροπή στις 8.2.2021 και, ακολούθως, τέθηκαν σε διαβούλευση έως τις 19.3.2021 συνοδευόμενα από συγκεκριμένο δομημένο θεματολόγιο – ερωτηματολόγιο προς διευκόλυνση των φορέων.
Την περίοδο αυτή, η Τεχνική Γραμματεία του ΣΔΑΜ επεξεργάζεται τα σχόλια και τις παρατηρήσεις που κατατέθηκαν εγγράφως, συμπεριλαμβανομένης και της από 19.03.2021 πρότασης της παράταξης «Ελπίδα», προκειμένου να παρουσιαστούν και να συζητηθούν σε επόμενη συνεδρίαση της Συντονιστικής Επιτροπής.
Αναφορικά με το Πρόγραμμα ΔΑΜ 2021-2027, το οποίο αποτελεί το βασικό προγραμματικό πλαίσιο εφαρμογής του ΣΔΑΜ και εξειδικεύει περαιτέρω τα Εδαφικά Σχέδια ΔΑΜ, στις 6.4.2021, τέθηκε σε ανοικτή διαβούλευση συνοπτικό υπόμνημα κατανόησης βασικών αρχών (Concept Paper) συνοδευόμενο από ερωτηματολόγιο για την υποβοήθηση της υποβολής σχολίων και παρατηρήσεων.
Στο συγκεκριμένο υπόμνημα παρουσιάζεται η αρχιτεκτονική του Προγράμματος και οι κατευθύνσεις σχεδιασμού της αναπτυξιακής του στρατηγικής καθώς του τρόπου εφαρμογής της. Με την εν λόγω διαδικασία η οποία θα ολοκληρωθεί στις 26.4.2021, εκκίνησε ένας νέος κύκλος ευρείας διαβούλευσης τόσο με τους θεσμικούς εταίρους, όσο και με τους εμπλεκόμενους φορείς και πολίτες.
Σε εφαρμογή του Κανονιστικού πλαισίου της περιόδου 2021-2027, προβλέπεται νέα διαβούλευση του σχεδίου Προγράμματος ΔΑΜ, το οποίο, όπως προανέφερα, αποτελεί την περαιτέρω εξειδίκευση των Εδαφικών Σχεδίων, ως αναπόσπαστων στοιχείων του.
Όπως συνάγεται από τα ανωτέρω, η κατάρτιση του Εδαφικού Σχεδίου δεν έχει ολοκληρωθεί, καθώς υλοποιείται η απαίτηση του Κανονιστικού πλαισίου για την εταιρική σχέση.
Όλες οι σχετικές διαδικασίες και διεργασίες, ενεργοποίησαν σειρά διαδικασιών για την προετοιμασία και «ωρίμανση» πολλών από τις ενέργειες που είναι αναγκαίες για την αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών τόσο κατά την μεταβατική περίοδο μέχρι την πλήρη ενεργοποίηση του ΕΣΠΑ 2021-2027, όσο και για την αποδοτικότερη αξιοποίηση των πόρων του νέου Προγράμματος ΔΑΜ.
Ειδικότερα, για την αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών κινητοποιήθηκαν πόροι από το τρέχον ΕΣΠΑ 2014-2020, το ΠΔΕ και το Πράσινο Ταμείο για κρίσιμα έργα όπως η ενίσχυση των τηλεθερμάνσεων, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, η προώθηση της κυκλικής οικονομίας, η άμεση στήριξη της απασχόλησης, η ενίσχυση των επηρεαζόμενων επιχειρήσεων κ.λπ., ενώ ταυτόχρονα, σχεδιάζονται κρίσιμες υποδομές όπως η ολοκλήρωση οδικών διασυνδέσεων, η ενίσχυση-επέκταση του σιδηροδρομικού δικτύου, η εισαγωγή και η ανάπτυξη δικτύων φυσικού αερίου κ.λπ. Για την πρόοδο των εν λόγω έργων καταρτίζεται αναλυτικό υπόμνημα, το οποίο θα κοινοποιηθεί σε όλους τους εμπλεκόμενους / ενδιαφερόμενους φορείς.
Αξίζει να αναφέρω ότι στο πλαίσιο αυτό, αναπτύξαμε στενή συνεργασία με τις πρυτανικές αρχές του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας προκειμένου να συν-διαμορφωθεί ο νέος αναβαθμισμένος ρόλος που θα διαδραματίσει το ίδρυμα στην μετά λιγνίτη εποχή. Από την συνεργασία αυτή προέκυψε η ιδέα και ο αρχικός σχεδιασμός της Ζώνης Καινοτομίας Καθαρής Ενέργειας και Περιβαλλοντικών Τεχνολογιών, για την υλοποίηση της οποίας εκπονείται με χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο μελέτης σκοπιμότητας, οργάνωσης και θεσμοθέτησης.
Για την ελεύθερη και πληρέστερη ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών, η Τεχνική Γραμματεία ΣΔΑΜ δημιούργησε μια διαδικτυακή πλατφόρμα στην οποία δημοσιεύονται η πρόοδος του έργου καθώς και τα πρακτικά των συνεδριάσεων της Συντονιστικής Επιτροπής, ενώ λειτουργεί σελίδα και σε Μέσο Κοινωνικής Δικτύωσης.
Add comment
Για να σχολιάσετε πρέπει να συνδεθείτε.