ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

2010.09.14

1. Ποιοι πρέπει να είναι οι βασικοί στόχοι στον τομέα της επιχειρηματικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και με ποιο τρόπο οι στόχοι αυτοί συνδέονται με άλλους πολιτικούς στόχους; Μπορεί να δημιουργηθεί ένα πρότυπο επιχειρηματικότητας σε μια διευρυμένη Ευρώπη;

Η παγκόσμια κρίση προκάλεσε μεγάλη αστάθεια στα οικονομικά και χρηματοπιστωτικά συστήματα της Ευρώπης αλλάζοντας σημαντικά τις προοπτικές των οικονομιών της. Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη πρόκληση της οικονομικής κρίσης δόθηκε στη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 26 Mαρτίου 2010,όπου καθορίστηκε το σχέδιο για την «Ευρώπη 2020: Στρατηγική για έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη», δηλαδή μια νέα στρατηγική για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ και τη δημιουργία μεγαλύτερης οικονομικής ανάπτυξης και περισσότερων θέσεων εργασίας. Η στρατηγική εφαρμόζεται σε στενή συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών. Οι περιφερειακοί, τοπικοί και μη κυβερνητικοί συντελεστές ενθαρρύνονται να προσφέρουν τη συμβολή τους.

Όσον αφορά τη δημιουργία ενός προτύπου επιχειρηματικότητας στην ΕΕ, είμαι πεπεισμένος ότι αυτό αποτελεί πλέον αναγκαιότητα των καιρών μας αρκεί κάτι τέτοιο να είναι προσαρμοσμένο στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε χώρας, με ευδιάκριτες σε κάθε περίπτωση τις βασικές αρχές που θα θέσει η ΕΕ έπειτα από διαπραγματεύσεις, χωρίς παρεκκλίσεις όμως που θα μπορούσαν να αλλοιώσουν την ουσία ενός τέτοιου εγχειρήματος στο βωμό της μικροπολιτικής.

2. Πως μπορεί να βελτιωθεί η διαθεσιμότητα χρηματοδότησης (φορολογικά μέτρα, εταιρική σχέση μεταξύ δημοσίου – ιδιωτικού τομέα, καλύτεροι ισολογισμοί, εγγυήσεις) και ποιες εναλλακτικές δυνατότητες έναντι τραπεζικών δάνειών πρέπει να προωθηθούν (επιχειρηματικοί άγγελοι, χρονομεριστική μίσθωση, πώληση εισπρακτικών απαιτήσεων (factoring) και πολύ μικρά δάνεια από μη τραπεζικούς δανειοδότες); Με ποιο τρόπο μπορούν να στηριχθούν οι επιχειρηματίες στην προσπάθεια εξεύρεσής εξωτερικών πηγών χρηματοδότησης;

Οι χρηματοπιστωτικές αγορές σήμερα δεν παρέχουν στις επιχειρήσεις τη χρηματοδότηση που χρειάζονται αν και είχε επιτευχθεί ορισμένη πρόοδος τα τελευταία έτη στη βελτίωση της διαθεσιμότητας της χρηματοδότησης και της πίστωσης σε ευρωπαϊκό κυρίως επίπεδο, μέσω της παροχής δανείων, εγγυήσεων και επιχειρηματικού κεφαλαίου. Τα ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά θεσμικά όργανα όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων (ΕΤαΕ) έχουν αυξήσει τις δραστηριότητές τους στον συγκεκριμένο τομέα ωστόσο για τις ΜμΕ, τη ραχοκοκαλιά των επιχειρήσεων στην ΕΕ και την Ελλάδα, η πρόσβαση στη χρηματοδότηση εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν. Ας αναλογιστούμε ότι οι ΜμΕ απασχολούν σχεδόν 100 εκατ. ανθρώπους στην Ε.Ε. και αποτελούν σημαντική πηγή επιχειρηματικού πνεύματος και καινοτομίας, στοιχεία σημαντικά για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών εταιρειών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και συγκεκριμένα η Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής Πολιτικής από πολύ νωρίς ασχολήθηκε με αυτό το θέμα. Προσωπικά, το 2002, ως στέλεχος της υπηρεσίας αυτής, ασχολήθηκε με την κατάρτιση ενός Οδηγού για τη χρηματοδότηση επιχειρηματικών κεφαλαίων.

Στο πλαίσιο αυτό είχε διαπιστωθεί ότι ορισμένοι τύποι άμεσων μη επιστρεπτέων ενισχύσεων υπέρ των επιχειρήσεων θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν πιο αποτελεσματικά εάν επενδύονταν σε προγράμματα επιχειρηματικού κεφαλαίου από κοινού με το δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα. Τα δημόσια κονδύλια που επενδύονται σε προγράμματα επιχειρηματικού κεφαλαίου, όχι μόνο ενισχύουν τις ιδιωτικές επενδύσεις, αλλά και επιτρέπουν την άντληση της χρηματοοικονομικής εμπειρίας και γνώσης του ιδιωτικού τομέα. Επιπλέον, η διοχέτευση δημόσιων κονδυλίων για την ενίσχυση μέτρων χρηματοδότησης επιχειρηματικών κεφαλαίων επιτρέπει την ανακύκλωση των κονδυλίων αυτών.

Όσον αφορά τώρα στις εναλλακτικές δυνατότητες χρηματοδότησης, πέραν του τραπεζικού δανεισμού, πρέπει να επισημάνω ότι τα εργαλεία βρίσκονται εκεί έξω και είναι έτοιμα να βοηθήσουν τη χρηματοοικονομική μόχλευση της επιχείρησης, αρκεί να οργανωθούν σωστά από τα κράτη που θα επιλέξουν να τα εισάγουν στην αγορά τους αλλά και να σταθμίζονται ορθά από τις επιχειρήσεις που θα τα χρησιμοποιήσουν. Ως παράδειγμα αναφέρω τα ταμεία κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών μέσω ιδίων κεφαλαίων, την παροχή εγγυήσεων από ταμεία ή οργανισμούς προς επιχειρήσεις με σκοπό να διευκολυνθεί η πρόσβασή τους σε εξωτερική χρηματοδότηση κλπ. Όπως ανέφερα, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η οργάνωση της εισαγωγής τους σε ένα Κράτος – Μέλος. Εδώ βρίσκεται και το καλό και κακό του όλου εγχειρήματος. Σημειώνω πάντως ότι σε ορισμένες χώρες όπως η δική μας, η νομοθεσία απαγορεύει τη χορήγηση δανείων από μη χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

3. Ποιοι είναι οι παράγοντες οι οποίοι κατά λόγο εμποδίζουν την ανάπτυξη (αμοιβαία αναγνώριση (ή απουσία της) και διατάξεις της ΕΕ ή (μη) εφαρμογή τους σε εθνικό επίπεδο, εθνικές φορολογικές διατάξεις ή η κατάσταση των αγορών εργασίας); Ποιες δράσεις είναι οι πλέον κατάλληλες για τη στήριξη της ανάπτυξης και τη διεθνοποίηση (εμπορικές αποστολές, αναλύσεις αγοράς, δημιουργία ομάδων και δικτύων επιχειρήσεων, υπηρεσίες ενημέρωσης και παροχής συμβουλών);

Η διεθνοποίηση και η παγκοσμιοποίηση των εμπορευματικών και χρηματοπιστωτικών αγορών, η διεύρυνση της διεθνικής συνεργασίας παραγωγής και η αύξηση της διεθνούς κινητικότητας κεφαλαίου, του εργατικού δυναμικού, της τεχνολογίας και των πληροφοριών προκαθορίζουν την αύξηση του ανοίγματος και την αλληλεξάρτηση των εθνικών οικονομιών.
Η σταθερή ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικονομίας και ολόκληρης της παγκόσμιας οικονομίας είναι δυνατή μόνο μέσα σε συνθήκες συντονισμού της εξωτερικής οικονομικής πολιτικής με ταυτόχρονη ενίσχυση του ρυθμιστικού ρόλου συγκεκριμένων διεθνών οργανισμών.

Ο καθοριστικός ρόλος της διεθνοποίησης και της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς τους έχει από καιρού αναγνωριστεί. Βασικότεροι παράγοντες που εμποδίζουν την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, τουλάχιστον στην Ελλάδα, είναι η κρατική γραφειοκρατία, η πολυδαίδαλη νομοθεσία, η διαφθορά, η ευμετάβλητη φορολογική νομοθεσία, η γενικότερη αστάθεια όσον αφορά στις πολιτικές που ακολουθούνται και η πρόσβαση στη χρηματοδότηση.

Όσον αφορά στις δράσεις στήριξης της προσπάθειας, θεωρώ σημαντική την οργανωμένη προβολή και προώθηση προϊόντων σε αγορές του εξωτερικού, τη δημιουργία συνεργατικών σχηματισμών (clusters) και τη συμμετοχή σε ήδη υπάρχοντα διεθνή και Ευρωπαϊκά επιχειρηματικά. Μόνον έτσι εξοικονομούνται δυνάμεις και μέσα και, βέβαια, επιτυγχάνονται οικονομίες κλίμακας με πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα δεδομένου ότι τα δίκτυα περιλαμβάνουν οριζόντιες ή/και κάθετες διασυνδέσεις μεταξύ ομοειδών ή/και συμπληρωματικών επιχειρήσεων. Σε διεθνές και Ευρωπαϊκό επίπεδο λειτουργούν διάφορα δίκτυα, ένα από τα οποία είναι και το Enterprise Europe Network η συνέχεια των λιγο-πολύ γνωστών Euro Info Centres.

Ειδικά προγράμματα στήριξης επιχειρήσεων με πολύ υψηλές εξαγωγικές επιδόσεις και η δημιουργία «παρατηρητηρίου διεθνοποίησης» μπορεί να συμβάλουν προς αυτή την κατεύθυνση.

4. Για τη διασφάλιση επιχειρήσεων υψηλής ποιότητας, ποια είναι η ενδεδειγμένη κατάρτιση και στήριξη που πρέπει να προσφέρεται σε μια νεοϊδρυόμενη επιχείρηση (βασική κατάρτιση – υποχρεωτική ή προαιρετική, φυτώρια επιχειρήσεων, καθοδήγηση) και την ανάπτυξη μιας επιχείρησης (δίκτυα, κύκλοι μαθήματων, καθοδήγησή, μάθηση από απόσταση, πχ ηλεκτρονική μάθηση); Θα πρέπει να υπάρχουν υπηρεσίες προσαρμοσμένες στις ανάγκες ειδικών ομάδων (γυναίκες, εθνοτικες μειονότητες, άνεργοι ή κοινωνικά μειονεκτουντα άτομα) ή επιχειρήσεων (δραστηριότητες που βασίζονται στη γνώση); Πρέπει να βελτιωθεί η ποιότητα της παροχής υπηρεσιών στήριξης (με βάση της τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών, επαγγελματικά πρότυπα);

Σε πολλές πτυχές της επιχειρηματικότητας, ορισμένα κράτη μέλη έχουν πολύ καλύτερες επιδόσεις από άλλα και μπορούν να χρησιμεύσουν ως πηγή έμπνευσης γι’ αυτά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στηρίζει τα κράτη μέλη στην προσπάθειά τους να μαθαίνει το ένα από τις εμπειρίες του άλλου με βάση την «ανοικτή μέθοδο συντονισμού» μέσω της οποίας η Επιτροπή δημιουργεί πλατφόρμες ανταλλαγής ορθών πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών και στις οποίες τα κράτη μέλη μπορούν να προβαίνουν στη συγκριτική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων τους. Συχνά οι πλατφόρμες αυτές χρηματοδοτούνται από κοινοτικά προγράμματα.

Μπορούν να προβλεφθούν περαιτέρω πρωτοβουλίες αξιολόγησης των αποτελεσμάτων σε τομείς που θεωρούνται καίριοι για την προώθηση της επιχειρηματικότητας. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι το διαφορετικό εθνικό και περιφερειακό πλαίσιο επηρεάζει την αποτελεσματικότητα τόσο κατά τον καθορισμό των προτεραιοτήτων όσο και κατά την εφαρμογή της πολιτικής. Βεβαίως, οι κοινοί προσανατολισμοί πρέπει να προσαρμόζονται στις ιδιαίτερες εθνικές ή περιφερειακές συνθήκες.

Η ίδρυση του Ταμείο Ανάπτυξης Νέας Οικονομίας Α.Ε. με σκοπό τη μειοψηφική συμμετοχή σε αμοιβαία κεφάλαια επιχειρηματικών συμμετοχών, σε εταιρίες κεφαλαίου επιχειρηματικών συμμετοχών και σε αντίστοιχα σχήματα παροχής επιχειρηματικού κεφαλαίου θεωρώ ότι κινήθηκε προς αυτή την κατεύθυνση.

Όσον αφορά τις ειδικές ομάδες, είναι απαραίτητη η προσαρμογή υπηρεσιών στις ανάγκες τους ώστε να μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική και οικονομική δραστηριότητα.

Θεωρώ τέλος ότι η έμφαση δεν πρέπει να δίνεται στις επενδύσεις παγίου κεφαλαίου ακόμη και αν ενσωματώνουν τεχνολογία, αλλά στους ανθρώπους που δημιουργούν και χρησιμοποιούν την τεχνολογία και, ιδίως, στην αξιοποίηση της ικανότητάς τους να δημιουργούν νέα γνώση και να καινοτομούν.

5. Τα εμπόδια και τα κίνητρα για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων στην Ευρώπη είναι παρόμοια με εκείνα στις υποψήφιες για ένταξη χώρες και η επικείμενη διεύρυνση απαιτεί λήψη ειδικών μέτρων στις υποψήφιες χώρες;

Το σταθερό μακροοικονομικό πλαίσιο ευνοεί τη μακροχρόνια την ανάπτυξη. Η στρατηγική της Ε.Ε σε σχέση με την επιχειρηματικότητα μπορούμε να πούμε ότι συνοψίζεται στο να γίνει η Ευρώπη πόλος έλξης επενδύσεων και απασχόλησης όπου η γνώση και η καινοτομία θα έχουν τον πρώτο λόγο. Η διαρκής βελτίωση της λειτουργίας της Εσωτερικής Αγοράς ευνοεί το επιχειρηματικό περιβάλλον. Από αυτή την άποψη τα εμπόδια και τα κίνητρα για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων στην Ευρώπη δεν είναι παρόμοια στις υποψήφιες για ένταξη χώρες, όπου το ασταθές χρηματοοικονομικό και θεσμικό περιβάλλον αποτελεί μείζον αντικίνητρο. Ειδικότερα, οι επιχειρήσεις των υποψηφίων για ένταξη χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης έχουν ένα ακόμα μειονέκτημα, το ότι απασχολούν ένα πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπινου δυναμικού το οποίο όμως υστερεί σημαντικά σε εκπαίδευση και εξειδίκευση, άρα και σε παραγωγικότητα. Το μειονέκτημα αυτό αντισταθμίζεται προσωρινά από το πολύ χαμηλό κόστος εργασίας που ακόμα απολαμβάνουν οι χώρες αυτές.

Για αυτό το σκοπό, απαιτούνται ειδικές πολιτικές προσαρμογής των επιχειρήσεων αυτών στο πλαίσιο των κανόνων λειτουργία της Ε.Ε.

6. Ποια μέτρα μπορούν να λάβουν τα κράτη μέλη της ΕΕ ώστε να καταστεί ευνοϊκότερη η σχέση κινδύνου – ανταμοιβής για την προώθηση της επιχειρηματικότητας (μείωση των αρνητικών επιπτώσεων της πτώχευσης, αύξηση των κοινωνικών πλεονεκτημάτων για τους επιχειρηματίες, μείωση του φορολογικού βάρους είτε σε διοικητικό επίπεδο είτε σε επίπεδο φορολογικών συντελεστών);

Η άσκηση ειδικών αναπτυξιακών πολιτικών για τις επιχειρήσεις πρέπει να αποτελεί πρωταρχικό καθήκον όλων των κυβερνήσεων. Πλέον σήμερα, οι επιχειρήσεις και δη οι ΜμΕ, παίζουν σύνθετο και σπουδαίο αναπτυξιακό ρόλο, ιδίως σε οικονομίες μικρής κλίμακας ή σε τοπικές αγορές.

Οι νομοθεσίες πρέπει να σταθμίζονται με βάση τις επιπτώσεις που έχουν στην ίδρυση μίας νέας επιχείρησης ή στην επέκταση μίας υπάρχουσας. Η ανάληψη κινδύνων πρέπει να ανταμείβεται και όχι να τιμωρείται με την αντιφατικότητα της φορολογικής νομοθεσίας ή το γραφειοκρατικό πτωχευτικό δίκαιο.

Στον 21ο αιώνα πλέον, είναι σαφές ότι το επιχειρείν δεν μπορεί να γίνεται σε περιβάλλον και φιλοσοφία προηγουμένων εποχών. Το ρυθμιστικό πλαίσιο δυστυχώς συνεχίζει να διέπεται από την παραδοσιακή καχυποψία απέναντι στην επιχείρηση και τον επιχειρηματία. Σήμερα, όμως, η πρόσβαση στην επιχειρηματικότητα είναι περισσότερο από ποτέ δικαίωμα κάθε πολίτη. Δεν υπάρχει πλέον η πολυτέλεια αποθάρρυνσης μέσω της γραφειοκρατίας και της υφιστάμενης σχέσης κινδύνου-ανταμοιβής του επιχειρηματία. Η λογική αυτή πρέπει να αποτυπωθεί επί της ουσίας και στο κανονιστικό πλαίσιο περί δημιουργίας και λειτουργίας επιχειρήσεων. Με τη σειρά τους οι επιχειρήσεις, θα πρέπει να αναλαμβάνουν και το μέρος της Κοινωνικής Εταιρικής Ευθύνης που τους αναλογεί.

7. Με ποιο τρόπο μπορούν να ενθαρρυνθούν οι δυνάμει επιχειρηματίες να εξετάζουν τη δυνατότητα εξαγοράς μιας υπάρχουσας επιχείρησης αντί να ιδρύουν νέα (βάσεις δεδομένων αγοραστών και πωλητών, ειδική κατάρτιση για οικογενειακές επιχειρήσεις, στελέχη ή μισθωτούς σε περίπτωση εξαγοράς επιχείρησης);

Στο παρελθόν, οι επιχειρήσεις μεταβιβάζονταν συνήθως στο εσωτερικό της οικογένειας και, κατά κανόνα, αυτές οι μεταβιβάσεις εξελίσσονταν ομαλά. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις συντηρούν ένα κάποιο επιχειρηματικό πνεύμα στην κοινωνία και αποτελούν ένα φυσικό εκκολαπτήριο για τους επιχειρηματίες. Γενικά, οι οικογενειακές επιχειρήσεις, αποτελούν ένα σημαντικό στοιχείο σταθερότητας στις οικονομίες μας και είναι η πηγή πολλών γνήσιων εταιρικών πρακτικών κοινωνικής ευθύνης.

Ωστόσο, η σημερινή νέα γενιά έχει ευρύτερες επιλογές και δεν περιορίζεται στη συνέχιση μιας οικογενειακής επιχείρησης. Άλλωστε το έντονα ανταγωνιστικό περιβάλλον απαιτεί υψηλότερες διευθυντικές και επιχειρηματικές δεξιότητες.

Όταν οι επιχειρήσεις αποτυγχάνουν μόνο λόγω των προβλημάτων κατά τη φάση της μεταβίβασης, καταστρέφεται οικονομικό κεφάλαιο όπως η γνώση, οι καθιερωμένες επαφές και άλλα άυλα στοιχεία του ενεργητικού, χάνονται θέσεις απασχόλησης κλπ. Η αποτυχία της μεταβίβασης ανταγωνιστικών επιχειρήσεων είναι ιδιαίτερα βλαβερή στις περιφέρειες που πάσχουν ήδη από οικονομική παρακμή ή στις αγροτικές περιοχές, όπου η εξαφάνιση μιας μοναδικής επιχείρησης μπορεί να διαταράξει τον οικονομικό ιστό.

Εφόσον αληθεύει ότι ο μελλοντικός επιχειρηματίας είναι σε θέση να περιορίσει τον κίνδυνο αποτυχίας αν εξαγοράσει μια υπάρχουσα επιχείρηση, αντί να δημιουργήσει μια επιχείρηση εκ του μηδενός, η Ε.Ε. οφείλει να αποτρέψει το κλείσιμο επιχειρήσεων που θα οφείλεται σε εμπόδια φορολογικού και νομικού επιπέδου ή στην απουσία διαδόχου. Ορισμένοι τρόποι αντιμετώπισης είναι η εμηνέρωση και η κατάρτιση προκειμένου να εξασφαλιστεί η έγκαιρη προετοιμασία μεταβιβάσεων των επιχειρήσεων, η διαμόρφωση ευνοϊκού για τις μεταβιβάσεις περιβάλλοντος, η παροχή νομικών υπηρεσιών, η θέσπιση κανόνων που θα εξασφαλίζουν τη συνοχή των εταιρικών σχέσεων σε περίπτωση θανάτου εταίρων ή του ιδιοκτήτη, ειδικοί φορολογικοί κανόνες σε περιπτώσεις κληρονομιών, δωρεών και εν γένει μεταβιβάσεων. Ευκαιρίες εξαγοράς επιχειρήσεων σε άλλες χώρες υπάρχουν και πρέπει να αναζητούνται. Αν και έχουν μειωθεί τα τελευταία χρόνια, η Νοτιοανατολική Ευρώπη αλλά και η Ασία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες.

8. Με ποιο τρόπο μπορούν οι επιχειρήσεις – τεχνοβλαστοί (spin – offs) να γίνουν πιο ελκυστικές (εξαγορά επιχειρήσεων από στελέχη, προβολή πλεονεκτημάτων, εξειδικευμένες συμβουλές, φορολογικές ελαφρύνσεις ή άλλες διατάξεις για τους εργαζόμενους και τους εργοδότες τους κατά τη φάση εκκίνησης μιας νέας επιχείρησης);

Η Κοινωνία της Γνώσης προβάλλει για την Ελλάδα ως η μόνη εναλλακτική λύση. Τo κράτος, μέσα από προγράμματα συνεργασίας στον τομέα της Έρευνας και Ανάπτυξης μπορεί να επηρεάσει σημαντικά στη δημιουργία spin-offs εταιρειών ιδίως στις πρώιμες φάσεις ανάπτυξής τους.

Η δημιουργία spin-offs εταιρειών ενθαρρύνεται όλο και περισσότερο σε επιστημονικές και τεχνολογικές ζώνες δραστηριοτήτων. Ωστόσο, οι επιτυχείς προσπάθειες αντιγραφής στην Ευρώπη των επιτευγμάτων της Silicon Valley παραμένουν πολύ περιορισμένες διότι δεν τις έχουν υποστηρίξει αρκετά τα Κράτη – Μέλη.

Λύσεις υπάρχουν, όπως η ανάπτυξη διαχειριστικής τεχνογνωσίας (ιδίως σε συνδυασμό με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την μεταφορά τεχνολογίας), τα φορολογικά κίνητρα, η προώθηση συμπράξεων στον τομέα της υψηλής τεχνολογίας σε συνάρτηση με έρευνες που θα αναλαμβάνει ο δημόσιος τομέας και με χρηματοδότηση από την Ε.Ε. των επενδύσεων υψηλού κινδύνου κλπ.

9. Με ποιο τρόπο μπορεί η εκπαίδευση να στηρίξει την ανάπτυξη της ευαισθητοποίησης και των δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για την προώθηση του επιχειρηματικού πνεύματος και των δεξιοτήτων (εκπαίδευση σε θέματα επιχειρηματικότητάς στο πλαίσιο του ωρολόγιού σχολικού προγράμματος, κύκλοι μαθημάτων για τους επιχειρηματίες, περίοδοι μαθητείας για τους σπουδαστές ώστε να εργάζονται κοντά σε έμπειρους επιχειρηματίες, περισσότεροι επιχειρηματική εκπαίδευση στο πανεπιστήμιο, περισσότερα προγράμματα διοίκησης επιχειρήσεων, εκπαίδευση σε θέματα επιχειρηματικότητάς και κρατικά ερευνητικά προγράμματα);

Η ελληνική εκπαίδευση δεν έχει δώσει, μέχρι σήμερα την απαιτούμενη βαρύτητα στην καλλιέργεια πνεύματος επιχειρηματικότητας στα σχολεία. Θυμάμαι μόνο το πρόγραμμα Τεχνομάθεια που έδωσε σε σχολικές μονάδες την ευκαιρία να αναπτύξουν πρωτοβουλίες γνωριμίας των μαθητών με τις τεχνολογικές εξελίξεις. Στην ανώτατη δε εκπαίδευση τα πράγματα δεν είναι καλύτερα. Οι περισσότεροι φοιτητές/σπουδαστές των Οικονομικών Σχολών/Τμημάτων αποκτούν μεμονωμένες γνώσεις, π.χ. πάνω στον τρόπο εκπόνησης ενός επιχειρηματικού σχεδίου, αλλά δεν προωθείται ενεργά η έννοια της επιχειρηματικότητας. Παράλληλα, ενώ μέσω των προγραμμάτων πρακτικής άσκησης συνδέεται η εκπαιδευτική διαδικασία με την απασχόληση, δεν έχει αναπτυχθεί ένα δίκτυο συνεργασίας των εκπαιδευτικών μονάδων με τους κοινωνικούς εταίρους σε θέματα επιχειρηματικής δράσης. Συμπερασματικά θα έλεγα ότι απαιτείται συστηματική παρέμβαση στην προώθηση της επιχειρηματικότητας. Ένα καλό παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα εικονικών επιχειρήσεων που εφαρμόστηκε στη Σιβιτανίδειο. Θα συνιστούσα να μελετηθούν οι καλές πρακτικές χωρών όπως η Ισπανία, η Εσθονία, η Ιρλανδία, η Φινλανδία, το Ισραήλ, κλπ..

10. Με ποιο τρόπο θα μπορέσουν οι επιχειρηματικές οργανώσεις, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και οι δημόσιες αρχές να προωθήσουν την επιχειρηματικότητα (πρότυπα προς μίμηση, εκστρατείες των μέσων μαζικής επικοινωνίας, ημέρες ελεύθερης εισόδου στις επιχειρήσεις, προγράμματα επιβράβευσής επιχειρηματιών) και σε ποιο επίπεδο (ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό);

Υπάρχει πολύτιμη εμπειρία σε άλλες χώρες όπου οργανώσεις όπως οι Enterprise Ireland, Enterprise Estonia και ACC1O στην Καταλωνία της Ισπανίας που καλύπτουν πολλαπλές ανάγκες όσον αφορά στην προώθηση και στήριξη της επιχειρηματικότητας. Η δικτύωση μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη πηγή έμπνευσης για ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ επαγγελματικών οργανώσεων. Μπορεί, επίσης, να προσφέρει στους επίδοξους επιχειρηματίες την απαραίτητη αυτοπεποίθηση. Εκδηλώσεις που προσελκύουν το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης μπορούν να επίσης να ενισχύσουν το προφίλ μιας επιχειρηματικής προσπάθειας ευαισθητοποιώντας φορείς και πολιτεία.