Παρουσίαση Βιβλίου Δ.Καρδοματέα_Οι παγκόσμιοι νόμοι της ζωής. Μια ματιά στις αιτίες των γεγονότων

Παρουσίαση βιβλίου Δημήτρη Καρδοματέα

«Οι παγκόσμιοι νόμοι της ζωής. Μια ματιά στις αιτίες των γεγονότων»

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΟΥΣΟΥΡΟΥΛΗΣ: Η πρόσκληση του Δημήτρη Καρδοματέα να παρουσιάσω το βιβλίο του «Οι παγκόσμιοι νόμοι της ζωής. Μια ματιά στις αιτίες των γεγονότων» με τιμά ιδιαίτερα και με συγκινεί αφού μαζί του με συνδέουν ισχυροί φιλικοί δεσμοί.

Ο Καρδοματέας, εκτός από τις ακαδημαϊκές και επαγγελματικές του περγαμηνές, διακρίνεται για πολλούς λόγους οι οποίοι τον αναδεικνύουν ως πρόσωπο κοινής αποδοχής: είναι υπεύθυνος και ακέραιος, είναι ψύχραιμος και υπομονετικός, μοιράζεται γενναιόδωρα τις γνώσεις του, επιδιώκει τον διάλογο, τη σύνθεση και την συνεννόηση, είναι διορατικός – απόρροια της ικανότητας που έχει να αντιλαμβάνεται αμέσως μια κατάσταση, δεσμεύεται και αφοσιώνεται στην επίτευξη ενός στόχου, και, ως …. σκληρός Μανιάτης, είναι ευγενής, σεμνός και μετριοπαθής. Αξίζει λοιπόν να τον ακούμε αλλά και να τον διαβάζουμε προσεκτικά.

Οι ακμαίες σκέψεις ενός φιλελεύθερου αστού και οι στοχασμοί ενός φιλοσόφου συνθέτουν, στο βιβλίο αυτό, ένα συνεκτικό πανόραμα κανόνων για την κατανόηση της ζωής, που λειτουργεί ταυτόχρονα και ως οδηγός αυτοαξιολόγησης.

Ο συγγραφέας θεωρεί προβληματικές τις κοινωνίες στις οποίες η κοινωνική θέση του ατόμου καθορίζεται όχι με βάση τις ικανότητές του, αλλά από εξωγενή και άσχετα προς την αξία του κριτήρια, όπως η καταγωγή ή ο πλούτος. Σημειώνει δε, ότι οι μηχανισμοί ανάδειξης στην πολιτική όχι μόνο δεν αποκλείουν, αλλά συχνά ευνοούν την άνοδο προσώπων περιορισμένων ικανοτήτων και ότι, αντιστρόφως, η εμφάνιση ενός πραγματικά άξιου προσώπου προκαλεί συνήθως την αντίδραση και τον συνασπισμό των μετριοτήτων, που αισθάνονται πως απειλούνται ως προς τα συμφέροντα και τη θέση τους.

Για τον συγγραφέα, ο ευφυής άνθρωπος σχεδιάζει με βάση τις ικανότητές του, προτάσσει το μακροπρόθεσμο όφελος έναντι του ευκαιριακού, αναγνωρίζει τον κίνδυνο, δεν αποθαρρύνεται από αντίξοες συνθήκες, εστιάζει στα πραγματικά αίτια των προβλημάτων και μπορεί να συνθέτει βέλτιστες λύσεις, συνεκτιμώντας όλους τους αλληλοσυνδεόμενους παράγοντες. Όπως επισημαίνει, ικανότητα σύνθεσης χωρίς ικανότητα ανάλυσης δεν είναι δυνατή – όχι όμως και το αντίστροφο· και τονίζει πως πολλοί εξαντλούνται στην ανάλυση, αλλά ελάχιστοι προτείνουν ρεαλιστικές λύσεις, κάτι που θεωρεί χαρακτηριστική αδυναμία της αριστερής σκέψης. Επισημαίνει επίσης ότι η κατάχρηση όρων όπως «προοδευτικός» συχνά συγκαλύπτει την απουσία ουσιαστικής πρότασης, ενώ η συγκεκριμένη πολιτική ρητορική απευθύνεται πολλές φορές σε κοινό χαμηλής ή μέτριας ευφυίας.

Υποστηρίζει ακόμη πως η απρόβλεπτη συμπεριφορά είναι συχνότερη μεταξύ ατόμων περιορισμένης νοημοσύνης. Στο πλαίσιο αυτό, αντιμετωπίζει τον ρατσισμό ως ένδειξη μειωμένης ευφυίας και την αλαζονεία ως συγκαλυμμένη μορφή ρατσισμού. Κατά τη σκέψη του, τα χαρίσματα και τα ταλέντα ενός ανθρώπου συχνά αξιοποιούνται για την απόκτηση πλούτου, εξουσίας ή προβολής – στοιχεία που μπορούν να οδηγήσουν εύκολα στην αλαζονεία και την έπαρση. Εκείνος που διαχειρίζεται σωστά τα χαρίσματά του, δεν ανταγωνίζεται τους άλλους για προσωπική ανέλιξη, δεν επιζητεί επιφανειακά χειροκροτήματα, αλλά καλλιεργεί τις δυνατότητές του για να προσφέρει λύσεις και να υπηρετήσει τον άνθρωπο. Διότι όσο περισσότερα τα χαρίσματα, τόσο βαρύτερη και η ευθύνη απέναντι στην κοινωνία.

Έρχομαι τώρα στο κεφάλαιο που έδωσε και τον τίτλο του βιβλίου. Ας δούμε κάποιους από τους παγκόσμιους νόμους της ζωής. Κατά το νόμο της κανονικής κατανομής των ανθρώπινων χαρακτηριστικών, οι έξυπνοι είναι μειοψηφία και δεν είναι αυτοί που λαμβάνουν τις αποφάσεις. Κατά τον νόμο της άναρχης κατανομής του πλούτου και των αξιωμάτων, αξιόλογα, ενάρετα και ευφυή άτομα, έχουν περισσότερες πιθανότητες για αξιώματα, αλλά θα κοπιάσουν περισσότερο, επειδή η πλειοψηφία θα συνασπιστεί εναντίον τους. Κατά τον νόμο της ατέλειας, ο άνθρωπος, ακόμη και ο ιδιοφυής, κάνει λάθη, όπως και η ίδια η φύση που αποστρέφεται την τελειότητα. Κατά τον νόμο του σωστού χρονισμού, ο χρόνος έχει μία και μόνο κατεύθυνση: προς τα εμπρός. Ο συγγραφέας αποδίδει φαινόμενα όπως ο ναζισμός ή ο ισλαμικός εξτρεμισμός στην αδράνεια απέναντι στον χρόνο – στην αδυναμία των κοινωνιών και των ηγεσιών να προνοήσουν, να δράσουν εγκαίρως και να προλάβουν την εκτροπή.

Αναφερόμενος στον νόμο του κινήτρου, επικαλείται τα τρία ισχυρότερα ανθρώπινα κίνητρα σύμφωνα με τον Θουκυδίδη: τη φιλοδοξία, τον φόβο και το συμφέρον. Αποδίδει την αποτυχία του κομμουνιστικού οικονομικού συστήματος στην αποστέρηση του κινήτρου για δημιουργία και ατομική προκοπή. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι και ο ιδιωτικός τομέας, παρά το πλεονέκτημα της ενεργοποίησης του ατόμου, παρουσιάζει σοβαρές παθογένειες: λειτουργεί με αποκλειστικό γνώμονα το κέρδος, εμφανίζει χαρακτηριστικά απληστίας υπό την πίεση των μετόχων για διαρκώς αυξανόμενες αποδόσεις, ενώ όταν οι ιδιοκτήτες μιας επιχείρησης είναι ξένοι ή τελούν υπό τον έλεγχο ξένων κρατών, ενδέχεται να υπηρετούν αλλότριες εθνικές προτεραιότητες.

Κατά τον νόμο της ασταθούς ισορροπίας, καμία κατάσταση δεν είναι μόνιμη· ό,τι ισχύει σήμερα μπορεί να ανατραπεί απρόβλεπτα και ραγδαία αύριο. Γι’ αυτό και ο συγγραφέας υπογραμμίζει τη σημασία της σωστής προετοιμασίας, η οποία καθιστά δυνατή την έγκαιρη αναγνώριση των πρόδρομων σημάτων των επερχόμενων αλλαγών. Παράλληλα, επικαλείται τον νόμο της περιπλοκότητας: στην πράξη, τα πράγματα είναι πάντοτε πιο σύνθετα από ό,τι στη θεωρία. Οι πανεπιστημιακοί, αν και διαθέτουν θεωρητική κατάρτιση, συχνά αποτυγχάνουν όταν καλούνται να αναμετρηθούν με την πραγματικότητα, επειδή αγνοούν ή υποτιμούν την πολυπλοκότητά της· είναι, κατά τον συγγραφέα, καλοί φυσικοί αλλά όχι καλοί μηχανικοί.

Κατά τον νόμο της εξέλιξης, δεν επιβιώνει ο ισχυρότερος αλλά ο πιο ευπροσάρμοστος στις αλλαγές. Όπως προειδοποιούσε ο Τσώρτσιλ, «αν δεν τις πάρουμε από το χέρι, θα μας αρπάξουν από τον λαιμό». Ο συγγραφέας εντοπίζει πέντε μεγάλες αλλαγές που μετασχηματίζουν τον κόσμο: την τεχνολογική επανάσταση, την παγκοσμιοποίηση, τη συγκέντρωση κεφαλαίων σε επενδυτικά ταμεία, τη δημογραφική πίεση και την ενεργειακή μετάβαση. Από την ατμομηχανή του 1784 έως τα σημερινά συστήματα μηχανικής μάθησης, κάθε φάση της βιομηχανικής εξέλιξης αναδιαμορφώνει τον τρόπο παραγωγής, τις κοινωνικές δομές και τις σχέσεις ισχύος, επιβεβαιώνοντας ότι μόνο όποιος προσαρμόζεται εγκαίρως, επιβιώνει και προοδεύει.

Κατά τον νόμο της σχετικότητας, τίποτα δεν είναι απόλυτο· όλα κρίνονται σε σχέση με ένα επίπεδο αναφοράς, με ένα πρότυπο μέτρο. Κατά το νόμο της αφθαρσίας της ύλης και της ενέργειας, η ύλη και η ενέργεια δεν χάνονται, απλώς μετασχηματίζονται σε άλλη μορφή. Το ίδιο συμβαίνει και στη ζωή. Δεν γίνεται να είναι όλοι κερδισμένοι. Η ζημιά του ενός θα είναι κέρδος για τον άλλον. Κατά τον νόμο του αμοιβαίου οφέλους, ο συμβιβασμός σε αυτήν ακριβώς τη βάση είναι ο μόνος ειρηνικός τρόπος επίλυσης των διαφορών. Κατά τον νόμο της αξιοκρατίας, όποιος δεν επιλέγεται με βάση την αξία του αναπαράγει μετριότητα.

Ο Καρδοματέας ασχολείται και με το εθνικό υποσυνείδητο του Έλληνα, το οποίο διαμορφώνεται από βαθιά ριζωμένες αξίες και χαρακτηριστικά που διαπερνούν τις γενιές. Συγκεκριμένα, ο Έλληνας αγαπά την ελευθερία και απορρίπτει τον αυταρχισμό, σέβεται την ανθρώπινη ζωή, τιμά τη γυναίκα και αναγνωρίζει τον ρόλο της ως μητέρας. Είναι γενναιόδωρος, φιλόξενος και ανεκτικός, δεν είναι ρατσιστής και επιδεικνύει ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στα παιδιά. Τρέφει βαθιά αγάπη για την πατρίδα, αλλά και σεβασμό προς τους ξένους που στάθηκαν δίπλα του σε δύσκολες στιγμές. Η σχέση του με την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία είναι ζωντανή και πολυεπίπεδη, ενώ αισθάνεται υπερηφάνεια για την ιστορία και τα μνημεία του. Διαθέτει διπλωματική ευφυΐα και ισχυρό δεσμό με τη θάλασσα. Είναι φιλομαθής, φιλοπρόοδος, προσαρμοστικός, εφευρετικός και ανθεκτικός απέναντι στις αντιξοότητες, ενώ βρίσκει πάντα τρόπους να απολαμβάνει τη ζωή, ανεξαρτήτως συνθηκών. Πάνω απ’ όλα, τον χαρακτηρίζει το φιλότιμο – αρετή που συμπυκνώνει πολλές από τις παραπάνω ιδιότητες και αποτελεί ξεχωριστό γνώρισμα της ελληνικής ταυτότητας. Από την άλλη, είναι εγωκεντρικός και απείθαρχος, με ροπή στη διχόνοια, τον φθόνο και την αγνωμοσύνη, αδυνατώντας συχνά να συγκλίνει σε έναν κοινό σκοπό. Αντιδρά συναισθηματικά, κρίνει με υπερβολές και συχνά αποστασιοποιείται από την πραγματικότητα, ενώ δεν σταθμίζει το χρόνο και δεν προγραμματίζει. Δείχνει, κατά περίπτωση, δουλικότητα απέναντι στην εξουσία και τον πλούτο, είναι δικομανής, με έντονη ροπή προς τις πελατειακές σχέσεις και τη διαμεσολάβηση, ενώ δεν επιδεικνύει πάντοτε σεβασμό απέναντι στη δημόσια περιουσία. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι τα ελαττώματα αυτά αντιμετωπίζονται μόνο μέσα από την παιδεία και την αυτογνωσία.

Τέλος, ο Καρδοματέας επιχειρεί να απαντήσει στο πιο θεμελιώδες ερώτημα: γιατί ερχόμαστε στη ζωή και με τι καταξιωνόμαστε. Το νόημα, κατά τον ίδιο, δεν βρίσκεται σε έναν εξωτερικό ή στατικό σκοπό, αλλά στη διαδρομή της ίδιας της ζωής – στη νεότητα, την ωριμότητα και το γήρας. Ολοκλήρωση σημαίνει να δίνουμε, και όταν είναι δυνατό, να λαμβάνουμε αγάπη· καταξίωση είναι η συνεχής βελτίωση, η δημιουργία και η προσφορά σε κάτι που υπερβαίνει το εγώ. Και πάλι ο Τσώρτσιλ συνοψίζει με τρόπο λιτό αλλά αληθινό: «Κερδίζεις τα προς το ζην απ’ όσα παίρνεις, αλλά κερδίζεις τη ζωή απ’ όσα δίνεις».

Κυρίες και κύριοι,

Καταλαβαίνετε, λοιπόν, γιατί ο συγγραφέας με εντυπωσίασε ήδη από την πρώτη μας συνάντηση στις Βρυξέλλες, στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Έκτοτε, είχα πολλές φορές την ευκαιρία να ανταλλάξω απόψεις μαζί του, ενώ πάντα προσφεύγω σε εκείνον για να προβληματιστώ για την πορεία και τις βαθύτερες διαστάσεις των πραγμάτων. Και κάτι ακόμη: στην περίπτωση Καρδοματέα, δεν τήρησα τον βασικό κανόνα της διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού – να μην έχεις συνεργάτες τους φίλους σου· ή, αν τους βρεις ήδη εκεί, να μην τους κάνεις φίλους. Και δικαιώθηκα πλήρως, όταν, ως Πρόεδρος της ΜΟΔ Α.Ε., με τη γνώση, την εργατικότητα και το ήθος του, συνέβαλε ουσιαστικά στον εκσυγχρονισμό και την ενίσχυση της αξιοπιστίας του φορέα. Κλείνοντας, θα ήθελα να τον ευχαριστήσω για δύο λόγους: για τις πολύτιμες υπηρεσίες που έχει προσφέρει στη χώρα kαι, φυσικά, για το βιβλίο αυτό – δώρο, που μας αφήνει ως πνευματική κληρονομιά. Μια κληρονομιά για την οποία η οικογένειά του έχει κάθε λόγο να αισθάνεται υπερήφανη.