85η ΔΕΘ_Εκδήλωση Economist_Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση

Economist

Thessaloniki Metropolitan Summit

10 Σεπτεμβρίου 2021

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΟΥΣΟΥΡΟΥΛΗΣ: Ευχαριστώ για την πρόσκληση και την ευκαιρία να συν-φανταστώ με ανθρώπους της αγοράς την επόμενη μέρα της μετάβασης, μετά την ολοκλήρωσή της απεξάρτησης από τον λιγνίτη, αλλά και κατά τη διάρκειά της. Στο ερώτημα αν το τέλος του λιγνίτη είναι η αρχή μιας νέας πορείας, δηλαδή αν και πως μπορούμε να μετατρέψουμε την πρόκληση σε ευημερία, απαντώ ΝΑΙ προβάλλοντάς στο μέλλον τα σημερινά δεδομένα.

Θα εκθέσω αμέσως έντεκα λόγους για τους οποίους υπερασπίζομαι τη βεβαιότητα.

Η Κυβέρνηση αναγνώρισε τη διακύβευση -με την έννοια της απόστασης που πρέπει να διανύσουμε σε μια πολύ δύσβατη διαδρομή- και ταύτισε αμέσως τους φιλόδοξους ενεργειακούς και κλιματικούς της στόχους με τους αναπτυξιακούς.

Διαθέτουμε πλέον το συνεκτικό και ολοκληρωμένο εκείνο εθνικό σχέδιο που επί χρόνια δεν προνοήσαμε να αποκτήσουμε τόσο για τη χώρα, όσο και για να δώσουμε προοπτική στις εξαρτημένες από τον λιγνίτη περιοχές, αλλά και για να αντιμετωπίσουμε την ύφεση στην οποία βουλιάζουν από τη στιγμή που άρχισε ο εξοβελισμός του από το ενεργειακό μας μίγμα, δηλαδή εδώ και 10 τουλάχιστον χρόνια.

Το σχέδιο αυτό είναι διπλό: είναι ένα σχέδιο βιώσιμης αναπτυξιακής μετάβασης με το οποίο θα φτάσουμε στο τέλος της διαδρομής, και ένα σχέδιο έκτακτης ανάγκης για να διανύσουμε τα πρώτα δύσκολα μέτρα. Το πρώτο είναι ένα πολιτικό και οικονομικό σχέδιο διαφοροποίησης του υφιστάμενου παραγωγικού προτύπου με υπόβαθρο τη βιωσιμότητα. Αξιοποιεί τα πλεονεκτήματα των περιοχών -όπως η γη, οι υποδομές δικτύων, το έμπειρο ανθρώπινο δυναμικό, η γεωγραφική θέση- και κινητοποιεί κάθε διαθέσιμο μέσο και εργαλείο.

Εφαρμόζοντας τα σχέδια αυτά, η γη αποκαθίσταται περιβαλλοντικά με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, αλλάζει χρήση αναπτυξιακά με πόρους του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης –του 1ου δηλαδή πυλώνα του νέου Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης- και με ιδιωτικά κεφάλαια και οργανώνεται κατάλληλα από μια νέα Ανώνυμη Εταιρεία ώστε να υποδεχθεί επενδύσεις σε πέντε συγκεκριμένος τομείς: καθαρή ενέργεια, βιομηχανία-βιοτεχνία-εμπόριο, επιχειρηματική γεωργία, βιώσιμος τουρισμός, τεχνολογία και εκπαίδευση. Οι υποδομές δικτύων αξιοποιούνται προκειμένου οι περιοχές μετάβασης να διατηρήσουν το χαρακτήρα του εθνικού ενεργειακού κέντρου με επενδύσεις στην πράσινη ενέργεια. Το δε ανθρώπινο δυναμικό αποκτά δεξιότητες, που είναι αναγκαίες για τις νέες οικονομικές δραστηριότητες.

Ολοκληρώθηκε χωρικός σχεδιασμός και προσδιορισμός γενικών χρήσεων γης καθώς και όλη η αναγκαία τεχνική προετοιμασία για την άμεση ανάθεση και την εκπόνηση Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων τα οποία θα ορίζουν επακριβώς τις χρήσεις γης και τους όρους δόμησης στα πεδία εξόρυξης λιγνίτη.

Εξασφαλίστηκαν ισχυροί εθνικοί και ευρωπαϊκοί χρηματοδοτικοί πόροι. Το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης το οποίο ήδη καταρτίστηκε και υποβλήθηκε άτυπα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και συνιστά το συγχρηματοδοτούμενο από την Ε.Ε. σκέλος του σχεδίου, έχει «κλειδωμένο» προϋπολογισμό 1,6 δις ευρώ στο νέο ΕΣΠΑ 2021-2027 από πόρους κυρίως του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης. Επιπλέον, 300 εκατ. ευρώ έχουν «κλειδώσει» από το Ταμείο Ανάκαμψης για τη χρηματοδότηση έργων αποκατάστασης των εδαφών στις περιοχές εξόρυξης λιγνίτη. Το Πρόγραμμα περικλείει τρία αναλυτικά Εδαφικά Σχέδια, δυο για τις λιγνιτικές περιοχές και ένα για τα νησιά που εξαρτώνται ενεργειακά από το πετρέλαιο. Τα σχέδια αυτά χαράσσουν μια νέα αναπτυξιακή διαδρομή για την κάθε περιοχή σύμφωνα με τις δυνατότητές της, αλλά και σύμφωνα με τους κανόνες της Ε.Ε.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε τη χορήγηση στις περιοχές μετάβασης πολύ γενναίων κινήτρων, διπλάσιων σχεδόν σε σχέση με ισχύοντα σήμερα. Τα κίνητρα θα ισχύσουν από την 1η Ιανουαρίου 2022 και θα αποτελέσουν μαγνήτη για την προσέλκυση επενδύσεων οι οποίες θα κινητοποιήσουν πρόσθετα ιδιωτικά κεφάλαια σε κάθε περιοχή εφαρμογής εδαφικού σχεδίου και για οποιαδήποτε επένδυση περιφερειακής ανάπτυξης ανεξάρτητα από την πηγή χρηματοδότησής της.

Έχει ήδη εκδηλωθεί ισχυρό επενδυτικό ενδιαφέρον και έχουν κατατεθεί στην αρμόδια Τεχνική Επιτροπή δεκάδες αναπτυξιακά και επενδυτικά σχέδια στους τομείς αποθήκευσης ενέργειας, παραγωγής κυψελών υδρογόνου, λογισμικού, μεταλλουργίας, κυκλικής οικονομίας καθώς και σε κλάδους που δεν συνδέονται άμεσα με τον ενεργειακό χαρακτήρα των περιοχών μετάβασης όπως ο αγρο-διατροφικός και ειδικότερα οι μονάδες ευφυούς γεωργίας και κτηνοτροφίας. Οι ωριμότερες από τις προτάσεις αυτές υπερβαίνουν σε ύψος επένδυσης τα 3,5 δισ. ευρώ, ποσό ενδεικτικό του μεγέθους του «οικοσυστήματος» επενδύσεων που αναμένουμε να αναπτυχθεί.

Ενεργοποιήθηκε ήδη ο 3ος πυλώνας του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης με την υπογραφή, τον Ιούλιο, συμφωνίας συνεργασίας με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, για μια αρχική δανειακή διευκόλυνση με ευνοϊκούς όρους ύψους 325 εκατ. ευρώ. Η ΕΤΕπ, αναλαμβάνει αποφασιστικό ρόλο ως βασικός εταίρος χρηματοδότησης και τεχνικής υποστήριξης για την υλοποίηση αναπτυξιακών έργων στρατηγικού χαρακτήρα στις περιοχές μετάβασης.

Ήδη υλοποιείται το σχέδιο εκτάκτου ανάγκης που προανέφερα, μέσα από ένα Ειδικό Μεταβατικό Πρόγραμμα το οποίο κινητοποιεί πόρους από το ΕΣΠΑ 2014-2020, το ΠΔΕ και το Πράσινο Ταμείο. Εκτός από τους σχεδιασμούς κρίσιμων υποδομών, όπως η ολοκλήρωση οδικών διασυνδέσεων, η εισαγωγή και η ανάπτυξη δικτύων φυσικού αερίου, οι μελέτες και τα σχέδια δράσης στον τομέα της κυκλικής οικονομίας και της ενέργειας και του κλίματος, ήδη εκτελούνται έργα υποδομών τηλεθέρμανσης, έργα ψηφιακού μετασχηματισμού κ.λπ., ενώ αναμένεται να προκηρυχθούν πιλοτικές δράσεις στήριξης των επιχειρήσεων που επηρεάζονται, μέσω του ΕΦΕΠΑΕ, και δράσεις τόνωσης της απασχόλησης μέσω του ΟΑΕΔ. Να μην παραλείψω να αναφέρω ότι ο Ε65 καθώς και η επέκταση του ΕΣΦΑ είναι ήδη γεγονός.

Ολοκληρώθηκε και τις επόμενες ημέρες κατατίθεται στη Βουλή το νομοσχέδιο για τη Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση, με το οποίο συγκροτείται ένα ισχυρό σύστημα διακυβέρνησης για το συντονισμό, τον σχεδιασμό, τον προγραμματισμό, τη διαχείριση και την υλοποίηση των σχεδίων.

Καμία από τις παραπάνω ενέργειες, δεν θα είχε δρομολογηθεί αν ο Πρωθυπουργός δεν έθετε τη χώρα στην πρωτοπορία της πράσινης μετάβασης, αποφασίζοντας την απόσυρση του λιγνίτη από το ενεργειακό μας μίγμα με συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Τις ενέργειες που πραγματοποιούνται σήμερα, η χώρα θα αναγκαζόταν να τις αναλάβει στο μέλλον, αλλά υπό πολύ χειρότερες συνθήκες σε σχέση με το παρόν.

Η συγκυρία είναι ευνοϊκή παρά την αβεβαιότητα που προκαλούν οι διακυμάνσεις του κόστους της ενέργειας σε διεθνές επίπεδο. Υπάρχει σθεναρή πολιτική βούληση, συγκροτημένα σχέδια, ισχυρή χρηματοδότηση και κίνητρα, μεγάλο επενδυτικό ενδιαφέρον, βούληση να άρουμε κάθε εμπόδιο στην επιχειρηματικότητα και στον υγιή ανταγωνισμό και κόσμος ο οποίος κατανοεί όλο και περισσότερο τη διακύβευση.

Όλα αυτά διαμορφώνουν είναι απολύτως ελκυστικό περιβάλλον. Εναπόκειται σε όλους εμάς, αντιμετωπίζοντας αποτελεσματικά την πρόκληση, να αξιοποιήσουμε τη συγκυρία για να την μετατρέψουμε σε ευημερία.

Αναλυτικές σημειώσεις

Ζούμε σε μια μεταβατική εποχή πρωτόγνωρης αβεβαιότητας για το μέλλον.

Η κύρια αιτία οφείλεται στην έξαρση του φαινομένου του θερμοκηπίου, τη συνεπαγόμενη –ίσως και αμετάκλητη- απορρύθμιση του κλίματος και τις παρεπόμενες -πρωτόγνωρες σε συχνότητα, ένταση και έκταση- φυσικές καταστροφές.

Η κύρια όμως ευθύνη ανήκει στις χώρες του G20 οι οποίες εκπέμπουν το 80% των παγκόσμιων αερίων ρύπων και όχι σε εκείνες που βιώνουν εντονότερα τις συνέπειες, δηλαδή στις φτωχότερες.

Η επίλυση του υπαρξιακού αυτού ζητήματος που πλέον χαρακτηρίζεται από τον ΟΗΕ ως κλιματική κρίση, έφερε στο επίκεντρο την ανάγκη απεξάρτησης των κοινωνιών από τον άνθρακα ο οποίος κατά κύριο λόγο την προκαλεί και τον μετασχηματισμό της οικονομικής τους οργάνωσης, σε κάθε τομέα και επίπεδο, με πρότυπα βιώσιμης ανάπτυξης.

Να σημειώσω πάντως εδώ ότι η αρχή για να αναδειχθούν τα οικολογικά προβλήματα της οικονομικής ανάπτυξης και να αμφισβητηθεί η ιεραρχία αξιών της λεγόμενης «κοινωνίας της κατανάλωσης» έγινε τον «Μάη του 68».

Η Ε.Ε. είχε ήδη δείξει το δρόμο πριν από 25 χρόνια με την Πράσινη Βίβλο για τις ΑΠΕ και με την τιμολόγηση του άνθρακα μέσω ενός μηχανισμού εμπορίας των δικαιωμάτων εκπομπής αερίων του θερμοκηπίου. Είχε προηγηθεί η ενεργειακή κρίση του 1973 και η ύφεση που έπληξε την Ευρώπη προκαλώντας τον λεγόμενο «Ευρωμαρασμό».

Ακολούθησε η υιοθέτηση, το 2001, μιας στρατηγικής βιώσιμης ανάπτυξης με έμφαση στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής και την αύξηση της χρήσης καθαρών πηγών ενέργειας και, μετά, το 2012, η Συνθήκη επέβαλε τη λήψη μέτρων προστασίας του περιβάλλοντος κατά την εκτέλεση κάθε οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας (άρθρο 11).

Στη χώρα μας, η «στροφή» αυτή της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιόρισε σημαντικά τον λιγνίτη στο ενεργειακό μας μίγμα περιορίζοντας, ιδίως από το 2010 και μετά, όταν η ηλεκτροπαραγωγή έπαψε να είναι κερδοφόρα για τη ΔΕΗ.

Έκτοτε και μέσα σε μια δεκαετία, οι δαπάνες εξόρυξης λιγνίτη μειώθηκαν κατά 70% (!), με αποτέλεσμα την επιδείνωση όλων σχεδόν των κοινωνικών και οικονομικών δεικτών στα ενεργειακά κέντρα της χώρας, δεδομένης της πολλαπλασιαστικής επίδρασης των σχετικών δραστηριοτήτων στον κύκλο των τοπικών οικονομιών.

Έχοντας συνυπογράψει πλήθος ανεφάρμοστων διεθνών συμφωνιών για την καταπολέμηση της κλιματικής κρίσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε προς διετίας να πρωταγωνιστήσει περιορίζοντας τις εκπομπές άνθρακα κατά 40% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990 έως το 2030, και να τις μηδενίσει έως το 2050.

Για το σκοπό αυτόν, κατάρτισε μια στρατηγική και θέσπισε ένα επενδυτικό πλαίσιο, με στόχο να ευθυγραμμίσει την κλιματική ουδετερότητα με την οικονομική ανάπτυξη, υπό την προϋπόθεση προώθησης της κυκλικής οικονομία, της ενεργειακής εξοικονόμησης, των ΑΠΕ και των καθαρών καυσίμων, δηλαδή των λεγόμενων «πράσινων» επενδύσεων.

Παράλληλα, κατάρτισε μια στρατηγική για την ενοποίηση του ενεργειακού της συστήματος με προμετωπίδα την ενεργειακή αποδοτικότητα, τον ευρύτερο εξηλεκτρισμό τομέων της τελικής κατανάλωσης και την προώθηση του υδρογόνου ως καυσίμου της νέας εποχής, υπό την προϋπόθεση ότι θα ενισχυθεί η έρευνα και θα στηριχθούν οι αναγκαίες υποδομές για την ένταξή του στην παραγωγή, την μεταφορά και τη διανομή ενέργειας.

Πρόσφατα, τον περασμένο Ιούλιο, η Επιτροπή, υπό τον γενικό τίτλο «Fit for 55», παρουσίασε νέες προτάσεις πολιτικής για τον περιορισμό των εκπομπών κατά 55%, μέχρι το 2030.

Αυτό σημαίνει για τη χώρα μας αύξηση του στόχου του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα περί εγκατάστασης 8,8 νέων GW από ΑΠΕ μέχρι το 2030. Το σημειώνω για όσους θεωρούσαν το ΕΣΕΚ ως ιδιαίτερα φιλόδοξο.

Νωρίτερα τον Μάϊο, η Επιτροπή αναθεώρησε και τη βιομηχανική της πολιτική επισπεύδοντας τη διπλή μετάβαση σε μια πράσινη και ψηφιακή οικονομία, ώστε να ενισχυθεί η παγκόσμια ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της.

Για να ανταποκριθούν όμως οι κοινωνίες και οι επιχειρήσεις και, συνεπώς, για να επιτευχθούν οι στόχοι για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, υπάρχουν προϋποθέσεις όπως η επάρκεια της ενέργειας και η παροχή της σε ανταγωνιστικές τιμές, η ανάπτυξη τεχνολογιών που, σήμερα, δεν υπάρχουν σε πλήρη κλίμακα -εγχείρημα ιδιαίτερα δύσκολο για την Ευρώπη λόγω της τεχνολογικής της υστέρησης σε παγκόσμιο επίπεδο, η λήψη μέτρων για τη διευκόλυνση της επιχειρηματικότητας και τη στήριξη των επενδύσεων σε έρευνα και ανάπτυξη.

Ενεργειακή ασφάλεια προσφέρουν οι ΑΠΕ και οι τεχνολογίες αποθήκευσης οι οποίες ενισχύουν και την ευστάθεια του συστήματος από τη μεγάλη διείσδυση των ΑΠΕ που προβλέπει το ΕΣΕΚ έως το 2030. Ήδη στο Ταμείο Ανάκαμψης έχει προβλεφθεί ειδικό πακέτο 450 εκατ. ευρώ για τη στήριξη κατασκευής μονάδων αποθήκευσης ενέργειας ισχύος έως 1.380 MW συμπεριλαμβανομένης της επένδυσης των 680 MW αντληστσταμίευσης της ΤΕΡΝΑ στην Αμφιλοχία.

Η λέξη «κρίση» στο κινέζικο ιδεόγραμμα αποτελείται από τα συνθετικά «κίνδυνος» και «σημείο καμπής». Το σημείο καμπής είναι αυτό που προσφέρει ευκαιρίες σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ώστε να πετύχουμε το επιδιωκόμενο. Είναι δηλαδή η συγκυρία. Η συγκυρία σήμερα είναι θετική για να πετύχουμε τους στόχους.

Θα αναφέρω ορισμένους από τους λόγους.

Πρώτον: η άνοδος των διεθνών τιμών του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και του κόστους των δικαιωμάτων ρύπων. Στην περίπτωση της χώρας μας, και μόνον αυτή η εξέλιξη δείχνει γιατί το χρονοδιάγραμμα απολιγνιτοποίησης δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικό, όταν το 57% των ενεργειακών μας αναγκών καλύπτεται από ορυκτά καύσιμα και μόνλις το 19% από ΑΠΕ και το 8% από υδροηλεκτρικά. Να σημειώσω εδώ ότι η υπερβολική εξάρτηση της Ένωσης από ορυκτά καύσιμα, την καθιστά δέσμια γεωπολιτικών παιχνιδιών, πολιτικών αναταραχών ή ακόμα και ακραίων καιρικών φαινομένων σε μια τρίτη χώρα, με τον κίνδυνο μια διακοπή της ροής της ενέργειας να προκαλέσει σημαντικά πλήγματα στην ευρωπαϊκή αγορά και βιομηχανία.

Δεύτερον: η βιομηχανία διαχείρισης κεφαλαίων αλλάζει τον τρόπο κατανομής των επενδυτικών κεφαλαίων, αυξάνοντας τις παγκόσμιες επενδύσεις σε βιώσιμη κατεύθυνση. Στο πλαίσιο αυτό, όλο και περισσότερες επιχειρήσεις βελτιώνουν τις περιβαλλοντικές τους επιδόσεις, δεδομένου ότι όλο και περισσότεροι επενδυτές το θέτουν ως προϋπόθεση για να επενδύσουν. Ο επενδυτικός κόσμος δεσμεύεται λοιπόν όλο και περισσότερο στο στόχο της κλιματικής ουδετερότητας.

Τρίτον: για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθετεί, στο πλαίσιο της «πράσινης συμφωνίας», έναν αυτοτελή Μηχανισμό στήριξης των περιοχών εκείνων που θα αντιμετωπίσουν τις πιο αρνητικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις κατά την απεξάρτησή τους από τον άνθρακα.

Στο πλαίσιο αυτό, με δεδομένο ότι η ένταση της εξάρτησης κάθε περιοχής από τον άνθρακα διαφέρει από περιοχή σε περιοχή, και μπροστά στον κίνδυνο αύξησης των περιφερειακών και ενδοπεριφερειακών ανισοτήτων, ένα νέο διαρθρωτικό Ταμείο, το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ), θα παρέχει επιχορηγήσεις για την οικονομική τους διαφοροποίηση. .

Το ΤΔΜ, σε αντίθεση με το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, θα επικεντρωθεί σε περιορισμένο αριθμό περιφερειών ή περιοχών NUTS 3, οι οποίες θα πρέπει να δικαιολογήσουν την εξάρτησή τους από τα ορυκτά καύσιμα, να αναδείξουν τις επιπτώσεις της μετάβασης καθώς και τον τρόπο άμβλυνσής τους. Οι επιπτώσεις αυτές είναι κυρίως: (α) οικονομικές αφού το κλείσιμο των ορυχείων και ο παροπλισμός των μονάδων ηλεκτροπαραγωγής ορυκτών καυσίμων θα επηρεάσει έντονα τις συναφείς βιομηχανίες, (β) κοινωνικές, συνδεδεμένες κυρίως με την απασχόληση, την κοινοτική συνεκτικότητα, τις συνθήκες διαβίωσης, την ενεργειακή φτώχεια κ.λπ., (γ) pεριβαλλοντικές, από την παύση των δραστηριοτήτων εξόρυξης, σχετιζόμενες με την εγκατάλειψη των ορυχείων, την μόλυνση του εδάφους και του νερού, τη γεωφυσική αστάθεια ή άλλους κινδύνους π.χ. για την υγεία και, (δ) δημογραφικές, ως αποτέλεσμα του μετασχηματισμού ορισμένων τομέων.

Πυλώνες 2 και 3

Το ειδικό καθεστώς InvestEU και για το πρόγραμμα δανειακής διευκόλυνσης του δημόσιου τομέα για την υλοποίηση των αναγκαίων για τη δίκαιη μετάβαση δημοσίων έργων. Το ΙnvestEU είναι ένα πρόγραμμα που κινητοποιεί ιδιωτικά κεφάλαια για την υλοποίηση μεγάλων επενδύσεων υψηλού χρηματοπιστωτικού κινδύνου, το οποίο σκοπεύουμε να ενεργοποιήσουμε μέχρι κεραίας.

Το πρόγραμμα δανειακής διευκόλυνσης έχει το πλεονέκτημα ότι συνοδεύεται και από μια συνιστώσα απευθείας επιδότησης από τον προϋπολογισμό της Ε.Ε. έως 25% του κόστους της επένδυσης. Επιπλέον, θα αξιοποιήσουμε και την ευελιξία που παρέχουν από κοινού η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων για την ωρίμανση έργων που θα ενταχθούν στα παραπάνω προγράμματα. Στο πλαίσιο αυτό, προετοιμάζουμε μια καινούργια πρόσκληση προς ιδιωτικούς και δημόσιους φορείς για να μας καταθέσουν προτάσεις. Στο καθεστώς InvestEU οι προτάσεις θα αφορούν, όπως προανέφερα, σε έργα τα οποία δεν μπορούν να έχουν εύκολη πρόσβαση σε άλλου τύπου χρηματοδότηση.

Προκλήσεις

Η πρόκληση για τη χώρα μας είναι συγκριτικά μεγαλύτερη σε σχέση με άλλες περιοχές της Ε.Ε. όπου η εξάρτηση από έναν μόνο κλάδο είναι μικρότερη, το παραγωγικό μοντέλο είναι ήδη διαφοροποιημένο και οι συνθήκες για μετασχηματισμό είναι καλύτερες.

Ειδικότερα, ο λιγνίτης, λόγω της πολυετούς και εντατικής εκμετάλλευσής του, μυθοποιήθηκε στην κοινωνία, ενώ με το εισόδημα που δημιούργησε επέτρεψε έναν εφησυχασμό, με αποτέλεσμα αφενός να εξασθενίσουν ή ακόμα και να εγκαταλειφθούν οι λοιποί παραγωγικοί κλάδοι, και, αφετέρου, να ανασταλούν σχεδιασμοί για τη συγκρότηση του νέου βιώσιμου και διαφοροποιημένου αναπτυξιακού προτύπου αλλά και για τη δημιουργία προϋποθέσεων για την εφαρμογή του. Ταυτόχρονα αποστέρησε τις περιοχές από τις αναγκαίες για τη διαφοροποίηση υποδομές. Επιπλέον, μετά την κατά 70% μείωση της λιγνιτικής δαπάνης την τελευταία δεκαετία, εκτός από το πλήγμα στην απασχόληση, προκλήθηκε και ύφεση λόγω της πολλαπλασιαστικής επίδρασής της στον κύκλο της τοπικής οικονομίας. Τέλος, υπήρξαν σημαντικές συνέπειες στο περιβάλλον λόγω της δέσμευσης μεγάλων εκτάσεων γης για εξορυκτικούς σκοπούς, της αλλοίωσης της μορφολογίας του εδάφους, της διατάραξης της χλωρίδας και της πανίδας, των μετακινήσεων οικισμών και δικτύων, της έκλυσης αερίων ρύπων και σκόνης από τις μεταφορές άγονων υλικών και τέφρας.

Συνέπειες όμως υπάρχουν και στα νησιά τα οποία καλύπτουν τις ενεργειακές τους ανάγκες κυρίως από ΑΣΠ με καύσιμο το βαρύ πετρέλαιο (μαζούτ) ή το ελαφρύ (ντίζελ). Η παράταση της λειτουργίας των σταθμών αυτών έχει ευρύτερες επιπτώσεις στην εθνική οικονομία. Το αυξημένο κόστος παραγωγής επιβαρύνει τους λογαριασμούς ΥΚΩ, η αποθάρρυνση των περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένων επισκεπτών θίγει τον τουρισμό, η ατμοσφαιρική ρύπανση βλάπτει την υγεία, ενώ η εξάρτηση από το πετρέλαιο και η ενεργειακή απομόνωση δημιουργεί πρόβλημα στον ενεργειακό εφοδιασμό. Ωστόσο, λόγω του πλήθους των νησιών και συνεπώς, λόγω του κατακερματισμού των σταθμών, οι επιπτώσεις θα είναι περιορισμένες και θα αμβλυνθούν ακόμα περισσότερο όσο προωθούνται οι διασυνδέσεις τους με το ηπειρωτικό σύστημα.

ΕΣΕΚ

Με δεδομένο ότι ο κλάδος της ενέργειας ευθύνεται για το 72% των συνολικών εκπομπών της χώρας. η κυβέρνηση, με το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα, δεσμεύτηκε να αφαιρέσει από το ενεργειακό της μίγμα τον λιγνίτη, έως το 2028, και να αποσύρει σταδιακά μονάδες ηλεκτροπαραγωγής από πετρέλαιο και ντίζελ στα νησιά, επιταχύνοντας την ηλεκτρική τους διασύνδεση με το ηπειρωτικό σύστημα.

ΣΔΑΜ

Στο το περιβάλλον αυτό, τον Μάρτιο του 2020 αναλάβαμε να καταρτίσουμε ένα ολοκληρωμένο στρατηγικό Σχέδιο για τη Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση των εξαρτημένων από τον άνθρακα περιοχών, με στόχο την αναγέννηση των τοπικών οικονομιών, την εξασφάλιση των θέσεων εργασίας που επηρεάζονται, τη δημιουργία νέων σε άλλες βιώσιμες δραστηριότητες καθώς και να εξασφαλίσουμε τους αναγκαίους για την εφαρμογή του πόρους και κίνητρα.

Εκκινήσαμε τις προσπάθειές μας από μια ολοκληρωμένη και αξιόπιστη καταγραφή και ανάλυση των δεδομένων. Αξιοποιήσαμε την επιστημονική γνώση και τη διεθνή εμπειρία, καθώς και τις προτάσεις των τοπικών κοινωνιών. Αντλήσαμε πολλά από την εμπειρία ανάλογων παραδειγμάτων σε επτά ευρωπαϊκές χώρες, έχοντας εξετάσει σε βάθος τις στρατηγικές, τη μεθοδολογία και τα αποτελέσματά τους αφενός, και, αφετέρου, λαμβάνοντας υπόψη και τις διαφορές μας. Συγκεκριμένα, σε άλλες χώρες η εξάρτηση από έναν μόνο κλάδο είναι μικρότερη ή ακόμα και το παραγωγικό πρότυπο είναι ελαφρώς διαφοροποιημένο, ενώ έχουν τη δυνατότητα να αφομοιώνουν καλύτερα τις αναγκαίες για τη μετάβαση μεταρρυθμίσεις.

Το ΣΔΑΜ είναι μια ελληνική Πράσινη Συμφωνία που απαντά στη μεγαλύτερη αναπτυξιακή πρόκληση των τελευταίων ετών.

Το ΣΔΑΜ αποτελεί επίσης μια μοναδική ευκαιρία για την είσοδο της χώρας σε παγκόσμιες αλυσίδες αξίας βιώσιμων και διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών.

Το ΣΔΑΜ διαρθρώνεται σε πέντε πυλώνες πολιτικής: «καθαρή» ενέργεια, βιομηχανία και εμπόριο, «έξυπνη» αγροτική παραγωγή, βιώσιμος τουρισμός, τεχνολογία και εκπαίδευση. Δεν καταλήξαμε τυχαία στους πυλώνες αυτούς. Αναλύσαμε τα κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά των περιοχών, μελετήσαμε τις αναπτυξιακές ανάγκες και τις δυνατότητές τους, εξετάσαμε τις βέλτιστες διεθνείς πρακτικές και προσδιορίσαμε τα αναγκαία κίνητρα. Κάθετα, για κάθε προτεραιότητα και οριζόντια, με νέους σχεδιασμούς σε ζητήματα χωροταξίας, δεξιοτήτων, υποδομών, επενδυτικά κίνητρα.

Το σχέδιο αυτό αξιοποιεί τα πλεονεκτήματα των περιοχών:

οι τεράστιες υποδομές δικτύων που μέχρι σήμερα εξυπηρετούν την ηλεκτροπαραγωγή από λιγνίτη είναι εκεί για να «σηκώσουν» έργα ΑΠΕ, αποθήκευση ενέργειας, πράσινου υδρογόνου.
το πολυάριθμο και έμπειρο ανθρώπινο δυναμικό είναι εκεί για να στηρίξει νέες δραστηριότητες.
οι τεράστιες εκτάσεις γης που μέχρι σήμερα ήταν δεσμευμένες για εξόρυξη, απελευθερώνονται, απορρυπαίνονται, αποκαθίστανται και θα αλλάξουν χρήση, για να υποδεχθούν τις νέες δραστηριότητες.

ΠΔΑΜ

Την περίοδο αυτή καταρτίζουμε το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021-2027 προϋπολογισμού 1,6 δις Ευρώ στο πλαίσιο του νέου ΕΣΠΑ 2021-2027. Οι επιλογές πολιτικής επικεντρώνονται στους εξής πυλώνες: Επιχειρηματικότητα, έρευνα και Καινοτομία, ενέργεια, περιβαλλοντική αναγέννηση, ανθρώπινοι πόροι, ψηφιακή μετάβαση, ποιότητα ζωής

Η κατάτμηση, η διαχείριση και η υλοποίηση από διαφορετικές υπηρεσίες και φορείς θα προκαλούσε σύγχυση, επικαλύψεις και καθυστερήσεις.

Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης

Το Πρόγραμμα περικλείει τρία αναλυτικά Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης: Δυτικής Μακεδονίας, Δήμου Μεγαλόπολης και Νήσων Αιγαίου και Κρήτης, που υποδεικνύουν τις περιοχές για τις οποίες θα γίνει χρήση συνολικά των πόρων που προβλέπονται για τη Δίκαιη μετάβαση και σύμφωνα με τους ειδικούς κανόνες της ΕΕ.

Συγκεκριμένα, τα Εδαφικά Σχέδια περιγράφουν τη διαδικασία μετάβασης, αιτιολογούν την επιλογή των επηρεαζόμενων εδαφών με βάση της οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις που απορρέουν από τη μετάβαση, τεκμηριώνουν την ανάγκη υλοποίησης συγκεκριμένων έργων που θα αμβλυνθούν οι αρνητικές επιπτώσεις (οικονομική διαφοροποίηση, μείωση απωλειών θέσεων εργασίας, περιβαλλοντικής αποκατάστασης) και, τέλος, περιγράφουν τις συνέργειες και τη συμπληρωματικότητα των έργων αυτών με άλλες εθνικές στρατηγικές όπως προσδιορίζονται στα λοιπά Προγράμματα του ΕΣΠΑ και του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης καθώς και στις δράσεις του νέου Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας..

Τα Σχέδια προσδιορίζουν τα εδάφη που επηρεάζονται αρνητικά σε μεγαλύτερο βαθμό και περιλαμβάνουν τις αναγκαίες πληροφορίες -με έμφαση στις προκλήσεις που απορρέουν από τη σταδιακή κατάργηση δραστηριοτήτων οι οποίες σχετίζονται με τον άνθρακα.

Κάθε ΕΣΔΙΜ αναφέρει λεπτομερώς τη σχεδιαζόμενη διαδικασία μετάβασης που θα εφαρμοστεί. Με βάση τη διαδικασία αυτή, θα αξιολογηθούν οι προκλήσεις που προκύπτουν και που σχετίζονται άμεσα με το μετασχηματισμό: Ποια είναι η σημασία του μετασχηματισμού εντός της περιφερειακής οικονομίας; Υπάρχει περαιτέρω αντίκτυπος σε άλλους τομείς ή στον ευρύτερο οικονομικό ιστό της επικράτειας; Ποιες επιχειρήσεις επηρεάζονται; Ποιο είναι το δυναμικό οικονομικής διαφοροποίησης της περιοχής; Πόσες θέσεις εργασίας χάθηκαν ή επηρεάζονται λόγω του μετασχηματισμού ή του κλεισίματος; Πώς συγκρίνεται αυτός ο αριθμός με τη συνολική απασχόληση στην επικράτεια και, ενδεχομένως, σε σχέση με συγκεκριμένες εταιρείες; Ποιες είναι οι ανάγκες σε δεξιότητες που απορρέουν από την οικονομική διαφοροποίηση; Είναι ο τομέας εκπαίδευσης και κατάρτισης προσαρμοσμένος στις προκλήσεις μετάβασης; Έχει συστήματα ανταλλαγής πληροφοριών σχετικά με τις τρέχουσες και μελλοντικές ανάγκες δεξιοτήτων τους; Το σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης έχει την αυτονομία και την ικανότητα να ανταποκρίνεται έγκαιρα στις ανάγκες (δηλαδή να προσαρμόζει ή να αναπτύσσει προγράμματα); Είναι εύκολα προσβάσιμο;

Νησιά. Τα νησιά που ηλεκτροδοτούνται κυρίως από αυτόνομους σταθμούς με καύσιμο το μαζούτ ή το ντίζελ εντάχθηκαν στο Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, σύμφωνα με τις προβλέψεις του Κανονισμού. Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη, ιδιαίτερα για τους κατοίκους των νησιών, που αντιμετωπίζουν προκλήσεις, όπως το προσφυγικό, η παράνομη μετανάστευση, η προσβασιμότητα. Τα νησιά δεν μπήκαν τυχαία στον χωρικό χάρτη δίκαιης μετάβασης. Είναι αντιληπτό ότι η ανάδειξη της οικονομικής τους απομόνωσης, των ευάλωτων οικοσυστημάτων και του αναξιοποίητου δυναμικού ΑΠΕ δεν ήταν μια απλή υπόθεση, όταν η ίδια πίτα πρόκειται να μοιραστεί με χώρες που δεν έχουν νησιά.

ΕΜΕΠΔΑΜ

Τα σοβαρότερα ζητήματα είναι οι άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στην απασχόληση από τη διακοπή εξόρυξης λιγνίτη και των συναφών δραστηριοτήτων του δευτερογενούς τομέα, η αδυναμία απορρόφησης του εργατικού δυναμικού σε άλλους παραγωγικούς κλάδους οι οποίοι, λόγω της ισχυρής εξάρτησης των περιοχών από τη ΔΕΗ έχουν ατροφήσει ή εγκαταλειφθεί, η διασφάλιση της βιωσιμότητας των Τηλεθερμάνσεων και η κάλυψη των αναγκών θέρμανσης Φλώρινας και Μεγαλόπολης, η ορθολογική διαχείριση των ενεργών ορυχείων, η αποκατάσταση των επιφανειακών ορυχείων για την επιστροφή τους στη φύση και την ανθρώπινη χρήση κ.λπ.

Το Ειδικό Μεταβατικό Πρόγραμμα που χρηματοδοτείται από το ΕΣΠΑ 2014-2020 και από το Πράσινο Ταμείο καλύπτει το χρονικό διάστημα μέχρι την ενεργοποίηση της επόμενης Προγραμματικής Περιόδου. Το Πρόγραμμα περιλαμβάνει έργα προτεραιότητας, όπως η ενίσχυση των υποδομών τηλεθέρμανσης και η διείσδυση του φυσικού αερίου στους ενεργειακούς δήμους. Ορισμένα από τα προβλεπόμενα έργα είτε έχουν ξεκινήσει, όπως π.χ. η κατασκευή δικτύων φυσικού αερίου στην Μεγαλόπολη, είτε έχουν δημοπρατηθεί, όπως οι υποδομές τηλεθέρμανσης στην Πτολεμαΐδα. Το Πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης δράσεις ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής και της απασχόλησης με δικαιούχο τον ΟΑΕΔ, επενδυτικά κίνητρα με δικαιούχο τον ΕΦΕΠΑΕ, έργα κυκλικής οικονομίας κ.λπ.

Πόροι

Οι προερχόμενοι από την Ε.Ε. πόροι ανέρχονται σε 1,5 δις ευρώ περίπου μαζί με τα 300 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης. Εάν στους πόρους αυτούς προσθέσουμε και την εθνική συμμετοχή, η συνολική δημόσια δαπάνη υπερβαίνει τα 2 δις ευρώ.

Να σημειώσω επίσης ότι στο «πακέτο» των 5,055 δις ευρώ από τον Μηχανισμό, δεν περιλαμβάνονται οι πόροι του Μεταβατικού Προγράμματος 2020-2023, οι δαπάνες που θα εξακολουθήσει να αναλαμβάνει η ΔΕΗ για τη λιγνιτική δραστηριότητα μέχρι το 2023 αλλά και, μετά την έναρξη της λειτουργίας της νέας λιγνιτικής μονάδας Πτολεμαΐδα V, μέχρι το 2028…

Το Ταμείο Ανάκαμψης θα διοχετεύσει πόρους σε τομείς που σχετίζονται με τη μετάβαση, όπως η ενεργειακή αποδοτικότητα, η εξοικονόμηση ενέργειας στα κτίρια, οι νέες τεχνολογίες.

Τα κίνητρα, που εγκρίθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και θα χρηματοδοτηθούν από το Πρόγραμμα Δίκαιης Μετάβασης αναμένεται να κινητοποιήσουν πρόσθετα ιδιωτικά κεφάλαια άνω του 1,8 δισ. ευρώ. Εάν συνυπολογίσουμε και τα ιδιωτικά κεφάλαια που μπορούν να κινητοποιηθούν στο πλαίσιο του InvestEU το συνολικό πακέτο μπορεί να υπερβεί τα 6,8 δισ. ευρώ

Κίνητρα

Ο στόχος της κλιματικής ουδετερότητας, δεν επιτυγχάνεται χωρίς οικονομικά κίνητρα στις επιχειρήσεις, προκειμένου να επενδύσουν σε νέες δραστηριότητες. Ειδικά δε στις περιοχές μετάβασης, για να χρηματοδοτηθεί ένα ολοκληρωμένο αναπτυξιακό σχέδιο, απαιτούνται ισχυρά κίνητρα που, μαζί με τις δημόσιες επενδύσεις, δημιουργούν την κρίσιμη μάζα αντιστάθμισης των αρνητικών συνεπειών της μετάβασης.

Αναγνωρίσαμε από την πρώτη στιγμή ότι τα όρια του υφιστάμενου Χάρτη Περιφερειακών Ενισχύσεων για την περίοδο 2014-2021 δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του Σχεδίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης και τεκμηριώσαμε στις αρμόδιες υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με συγκεκριμένα στατιστικά και επιστημονικά στοιχεία, την αναγκαιότητα ειδικής αντιμετώπισης των περιοχών μετάβασης με ενισχυμένα κίνητρα για την προσέλκυση επενδύσεων.

Το νέο πλαίσιο κατευθυντηρίων γραμμών που ανακοίνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπ ή (Ανακοίνωση ΕΕ C(2021) 2594 final, 19.4.2021) και θα ισχύσει από την αρχή του 2022 μέχρι το τέλος του 2027, δικαίωσε τις προσπάθειές μας αυτές. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή, περιέλαβε στις κατευθυντήριες γραμμές ειδική διάταξη με την οποία επιτρέπεται πλέον η χορήγηση πρόσθετων ποσοστών κρατικών ενισχύσεων για τις περιοχές μετάβασης, σημαντικά αυξημένων σε σχέση με τα ισχύοντα σήμερα, καθώς και σε σχέση με την αρχική πρόταση που οι υπηρεσίες της Επιτροπής είχαν παρουσιάσει κατά την έναρξη της διαβούλευσης των κατευθυντηρίων γραμμών.

Οι αυξήσεις που αποφασίστηκαν κυμαίνονται από 15-25% έναντι των ποσοστών που ισχύουν σήμερα, με τα νέα ποσοστά να φτάνουν στο 40-60% για τις μεγάλες επιχειρήσεις, 50-70% για τις μεσαίες και 60-80% για τις μικρές επιχειρήσεις. Τα ποσοστά αυτά προσεγγίζουν -ουσιαστικά ταυτίζονται- με τους στόχους που είχε εξαγγείλει η Κυβέρνηση, όταν παρουσιάσαμε το Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης.

Με τα αυξημένα αυτά ποσοστά δημιουργούνται πλέον οι προϋποθέσεις για την υλοποίηση επενδύσεων που θα συνεισφέρουν στον οικονομικό μετασχηματισμό της Δυτικής Μακεδονίας και του Δήμου Μεγαλόπολης καθώς και στη συμμετοχή των Περιφερειών Βορείου Αιγαίου, Νοτίου Αιγαίου και Κρήτης στη νέα οικονομία.

Η ΕΕ δεν άναψε τυχαία το «πράσινο φως» για τέτοιες αυξήσεις. Έχοντας αναδείξει τις επιπτώσεις της μετάβασης χωρίς αντισταθμιστικά μέτρα, προσδιορίσαμε τεχνοκρατικά κάθε αναγκαίο επιχείρημα και στοιχείο, ώστε να αιτιολογήσουμε το επιθυμητό εύρος του νέου πλαισίου. Τα νέα ποσοστά ισχύουν ανεξάρτητα από την πηγή χρηματοδότησης των ενισχύσεων.

Ειδικά τα νησιά, σφράγισαν το διαβατήριό τους για τις αυξημένες αυτές ενισχύσεις, επειδή εντάχθηκαν στο «κάδρο» της Δίκαιης Μετάβασης. Και αυτό αποτέλεσε ένα ακόμη ορόσημο για το Σχέδιο. Έτσι, οι νησιωτικές περιοχές, ως περιοχές σε μετάβαση, θα επωφεληθούν και αυτές από τα αυξημένα ποσοστά ενίσχυσης που εξασφαλίστηκαν και, μάλιστα, ανεξάρτητα από την πηγή χρηματοδότησης των επενδύσεων, δηλαδή το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, το ΕΣΠΑ, τον Αναπτυξιακό Νόμο, προκειμένου, αξιοποιώντας τα φυσικά και πολιτιστικά τους πλεονεκτήματα, να διαφοροποιηθούν ώστε να μην εξαρτώνται, σχεδόν αποκλειστικά, από τον τουρισμό και την αγορά ακινήτων.

Εκτός από τα κίνητρα αυτά που θα νομοθετηθούν, προετοιμάζεται ρύθμιση ειδικά για τις περιοχές σε μετάβαση, με την οποία θα μειώνεται το όριο επενδυτικού σχεδίου βάσει του οποίου χαρακτηρίζεται μια επένδυση ως στρατηγική. Τα κίνητρα αυτά μας φέρνουν όλο και πιο κοντά στον μείζονα στόχο της αναγέννησης των τοπικών οικονομιών, χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς, μέσα από βιώσιμες επενδύσεις από τις οποίες αναμένουμε να απορροφηθεί αμέσως ένα μεγάλο ποσοστό του εργατικού δυναμικού. Είμαστε πάντως βέβαιοι ότι χάρη στο σύνολο των επενδύσεων που θα πραγματοποιηθούν κατά την περίοδο 2021-2027, η ισορροπία στο ισοζύγιο της απασχόλησης θα αποκατασταθεί πλήρως. 

Οι στόχοι – ορόσημα του ΣΔΑΜ είναι:

Πρώτος στόχος είναι απορρύπανση, η αποκατάσταση και η απόδοση σε νέες χρήσεις γης τεράστιων εκτάσεων γης που θα απελευθερωθούν στα εξορυκτικά πεδία και θα οργανωθούν κατάλληλα για να υποδεχθούν νέες οικονομικές δραστηριότητες που θα δώσουν προστιθέμενη αξία όχι μόνο στην τοπική οικονομία αλλά και στην ίδια τη χώρα.

Η εξυγίανση και η αποκατάσταση των εδαφών θα συμβάλλει στην βραχυχρόνια διατήρηση θέσεων εργασίας. Τα συγκεκριμένα έργα δεν απαιτούν ιδιαίτερη μελετητική και αδειοδοτική ωρίμανση ή αυξημένες δεξιότητες, ενώ ο μηχανισμός υλοποίησης είναι ήδη εγκατεστημένος.

Πρόκειται για ένα σύνθετο εγχείρημα το οποίο προσεγγίσουμε μεθοδικά. Για να δώσω μια εικόνα της πρόκλησης και ταυτόχρονα της διακύβευσης, να αναφέρω ότι η χώρα χρειάστηκε 10 και πλέον χρόνια για να αναπροσαρμόσει τις χρήσεις σε ένα οικόπεδο 5.300 στρεμμάτων που φιλοξενούσε ένα αεροδρόμιο και όχι ορυχεία βάθους μισού χιλιομέτρου τα οποία πλημμυρίζουν και κατολισθαίνουν. Για τον σκοπό αυτόν, δημιουργούμε μια Α.Ε..

Κύρια συνιστώσα των ενεργειών είναι ο χωρικός σχεδιασμός.

Καταρχάς θεσμοθετήθηκαν οι Ζώνες Απολιγνιτοποίησης όπου θα δημιουργηθεί ένα χωρικό και κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο ΔΑΜ με βασικούς στόχους την αναδιάρθρωση της παραγωγικής ενεργειακής δραστηριότητας, τον ανασχεδιασμό των προοπτικών ανάπτυξης των τριών τομέων παραγωγής, την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής υποβάθμισης, την εναρμόνιση με τη γενικότερη ενεργειακή και κλιματική πολιτική και, τέλος, την αποτελεσματική αντιμετώπιση των κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων στις επηρεαζόμενες περιοχές.

Κατά δεύτερον, θεσμοθετήθηκε η χρήση των Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων (Ε.Π.Σ.) ως εργαλείου χωρικού σχεδιασμού. Τα Ε.Π.Σ. θα θεμελιώσουν τον σχεδιασμό της ΔΑΜ, καθώς μέσω του καθορισμού χρήσεων γης και των γεωμορφολογικών και γεωλογικών στοιχείων, θα αποσαφηνισθεί ποιες δραστηριότητες μπορούν να αναπτυχθούν, σε ποια εδάφη και με ποιους όρους δόμησης.

Η επιλογή των κατάλληλων χρήσεων είναι μια πολυσύνθετη και πολυπαραμετρική διαδικασία εναρμόνισης με υπερκείμενους σχεδιασμούς, αποφυγής συγκρούσεων με χρήσεις γης όμορων περιοχών ή με κανονιστικές απαιτήσεις κ.λπ. Μέχρι στιγμής έχουν καθοριστεί οι στρατηγικές κατευθύνσεις για την ανάπτυξη των νέων γενικών χρήσεων γης, λαμβάνοντας υπόψη τον ευρύτερο αναπτυξιακό σχεδιασμό της χώρας, υποχρεώσεις που απορρέουν από ειδικότερους αναπτυξιακούς σχεδιασμούς και πολιτικές, τη σχετική νομοθεσία, την κατάσταση των εδαφών τα ειδικά καθεστώτα προστασίας του ισχύουν σε μια περιοχή κ.λπ.

Οι ακριβείς χωρικές παρεμβάσεις και ρυθμίσεις και τα οικονομικά, διαχειριστικά ή άλλα μέσα, μέτρα και προγράμματα δράσης που είναι αναγκαία για την ανάπτυξη, την αποκατάσταση και την αναβάθμιση των Ζ.ΑΠ., θα προσδιοριστούν μέσω Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων. Με δυο λόγια τα ΕΠΣ θα θεμελιώσουν τον σχεδιασμό της ΔΑΜ, καθώς θα αποσαφηνίσουν ποιες δραστηριότητες μπορούν να αναπτυχθούν, σε ποια εδάφη και με ποιους όρους. Τα επιστημονικά δεδομένα που θα προκύψουν κατά την εκπόνηση των ΕΠΣ θα επικυρώνουν την τελική επιλογή χρήσεων γης ως των πλέον κατάλληλων.

Δεύτερος στόχος είναι η αξιοποίηση πόρων ύψους 1,7 δισ. ευρώ που εξασφαλίστηκαν από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και θα χρηματοδοτήσουν το Πρόγραμμα Δίκαιης Μετάβασης.

Τρίτος στόχος η ενεργοποίηση των μηχανισμών της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Στις 24 Ιουνίου υπογράψαμε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, η οποία αναλαμβάνει αποφασιστικό ρόλο ως βασικός εταίρος χρηματοδότησης και τεχνικής υποστήριξης ευρύτερων αναπτυξιακών έργων στρατηγικού χαρακτήρα για την επίτευξη των στόχων του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης. Η δανειοδότηση των έργων αυτών από τον τρίτο πυλώνα του Μηχανισμού, θα συνοδεύεται και από μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις απευθείας από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυξάνοντας περαιτέρω τους δημόσιους πόρους που έχουν ήδη εξασφαλιστεί τόσο από το ΕΣΠΑ, όσο και από το Ταμείο Ανάκαμψης. Τα δάνεια από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων θα μοχλεύσουν επενδυτικούς πόρους οι οποίοι μπορούν να φθάσουν τα 2 δισ. ευρώ.

Το πλέον κρίσιμο θέμα είναι η απασχόληση.

Ιδιαίτερη βαρύτητα, ωστόσο, πρέπει να αποδίδεται στον άνθρωπο και την εργασία, δεδομένου ότι η επιδιωκόμενη μετάβαση σε ένα βιώσιμο παραγωγικό πρότυπο απαιτεί περισσότερες και νέες δεξιότητες αναγκαίες για τη δημιουργία καλύτερων θέσεων απασχόλησης. Η ανάπτυξη πρέπει γίνει με τρόπο οικονομικά αποδοτικό, κοινωνικά δίκαιο και προστατευτικό ως προς τη φύση και τον πολιτισμό. Με ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς, σαφείς κατευθύνσεις ως προς στόχους, τις προτεραιότητες, τους κανόνες και τις διαδικασίες για κάθε δραστηριότητα. Κοινωνικά δίκαιη ανάπτυξη σημαίνει επενδύσεις με κοινωνικό αντίκτυπο (απόκτηση δεξιοτήτων, κοινωνικές υποδομές, επάρκεια και ποιότητα στέγασης και θέρμανσης και ό,τι είναι αναγκαίο στις κοινωνίες για να διαχειριστούν τις αλλαγές που προκαλεί κάθε μετασχηματισμός).

Oι κοινωνίες χρειάζονται λοιπόν εφόδια για να διαχειριστούν τις αλλαγές που προκαλεί κάθε μετασχηματισμός. Οι αλλαγές αυτές ενέχουν πάντα τον κίνδυνο διεύρυνσης των ανισοτήτων. Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος αποφυγής των ανισοτήτων από την απασχόληση. Και δεν υπάρχει άλλος τρόπος πρόσβασης στην απασχόληση από τη γνώση και την απόκτηση δεξιοτήτων. Την απασχόληση όμως την δημιουργούν μόνον οι βιώσιμες επενδύσεις. Και όπως καλά γνωρίζετε, αυτές είναι κυρίως οι καινοτόμες και οι εξωστρεφείς επενδύσεις.

Η καινοτομία είναι η καύσιμη ύλη που παράγεται από την έρευνα και την τεχνολογία για να κινήσει την παραγωγικότητα και την εξωστρεφή επιχειρηματικότητα. Αυτή η καύσιμη ύλη δεν μπορεί και δεν πρέπει να παράγεται μόνον από κρατικές πρώτες ύλες ή διυλιστήρια. Το κράτος και οι επιχειρήσεις πρέπει να αναλαμβάνουν από κοινού το κόστος και τους κινδύνους. Η εξωστρέφεια δεν είναι τίποτε άλλο από την ικανότητα μιας επιχείρησης να δραστηριοποιείται σε έναν ευρύτερο χώρο. Και σε αυτή την περίπτωση η προσπάθεια γίνεται από κοινού. Η καύσιμη ύλη είναι η αξιοποίηση του επιχειρηματικού ταλέντου, το γνωστό «δαιμόνιο» για εμάς τους Έλληνες. Το δικό μας ταλέντο χαρακτηρίζεται από δυο στοιχεία τη διορατικότητα και την ταχύτητα λήψης αποφάσεων.

Για να λαμβάνονται γρήγορες αποφάσεις απαιτούνται όμως: διαφανή θεσμικά πλαίσια, σταθεροί θεσμοί, δομές με κατάλληλα πρόσωπα σε κομβικούς ρόλους, ελάχιστες διαδικασίες, φτηνές στο κόστος και σύντομες στην εκτέλεσή τους και πρόσβαση στην τραπεζική πίστη.

Ως προς το είδος των επενδύσεων: Προτεραιότητα πρέπει να έχουν οι δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις σε τομείς που μπορούν να φέρουν ταχύτερα την ανάκαμψη. Και έχοντας υπόψη τη διάρθρωση της επιχειρηματικής βάσης της χώρας, η έμφαση θα πρέπει να δοθεί σε κλάδους που μπορούν να ενισχύσουν τις λεγόμενες αλυσίδες αξίας μεταξύ μικρών και μεγάλων επιχειρήσεων.

Ως προς τον όγκο των επενδύσεων. Το αναπτυξιακό σοκ που θέλουμε είναι αυτό που προσδιορίζει το μέγεθος του επενδυτικού κενού. Για τις δημόσιες επενδύσεις δεν ανησυχώ αφού οι πόροι που έχει εξασφαλίσει η χώρα από την ΕΕ είναι σημαντικοί. Απλά θα πρέπει να προτάξουμε τη βέλτιστη κατανομή και όχι τη θεσμική κατανομή. Θα πρέπει επίσης να προτάξουμε και την αποτελεσματική υλοποίηση.

Ως προς τις ιδιωτικές επενδύσεις. Επειδή οι αποταμιεύσεις και οι πόροι της ΕΕ για κρατικές ενισχύσεις ή τραπεζικό δανεισμό ενδεχομένως να μην επαρκούν, το κενό θα πρέπει να καλυφθεί με εισροή ξένων επενδυτικών κεφαλαίων.

Δυο επισημάνσεις: Η πρώτη αφορά ξανά στις δεξιότητες. Σύμφωνα με έρευνα του World Economic Forum του 2018, το 74% των επιχειρήσεων εξαρτούν την απόφαση για τον τόπο προορισμού μιας επένδυσης, στη διαθεσιμότητα των αναγκαίων δεξιοτήτων. Η δεύτερη αφορά στη βελτίωση της εμπιστοσύνης στην πολιτική και θεσμική συγκρότηση και λειτουργία της χώρας, καθώς και στην άρση των εμποδίων για την πραγματοποίηση των επενδύσεων. Δηλαδή θεσμικές και διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στο σύνολο της οικονομίας που θα διασφαλίζουν καλύτερες αποδόσεις σε σχέση με άλλες επιλογές. Αυτός είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε για να διασφαλίσουμε το αύριο.

Στη Δυτική Μακεδονία η ΔΕΗ έχει ήδη δημιουργήσει θέσεις εργασίας με την εκκίνηση των έργων αποκατάστασης των εδαφών που θα διατηρήσει στην κυριότητά της, όπως για παράδειγμα το τεράστιο project προϋπολογισμού 1,2 δισ. ευρώ για την κατασκευή φωτοβολταϊκών σταθμών ισχύος 2 GW, στο Αμύνταιο και στην Πτολεμαΐδα. Να προσθέσω και τις επενδύσεις της ΔΕΗ για την προσαρμογή παλαιών σταθμών, όπως ο σταθμός της Καρδιάς στον οποίο θα εγκατασταθεί μια νέα μονάδα συμπαραγωγής θερμότητας και ηλεκτρισμού υψηλής απόδοσης προκειμένου να καλυφθεί το έλλειμμα θερμικής ισχύος για την εξασφάλιση της απρόσκοπτης λειτουργίας των τηλεθερμάνσεων. Επίσης, μέσα στη χρονιά θα ξεκινήσουν και οι εργασίες αποκατάστασης των εδαφών που θα περιέλθουν στην ιδιοκτησία του Δημοσίου και θα ανήκουν στην ΑΕ.

Το θέμα είναι όλες οι νέες δραστηριότητες να δημιουργούν θέσεις εργασίας, οι οποίες να αντικαθιστούν τις παλαιές σε ποσότητα, αλλά και να απορροφούν ταχύτερα την ανεργία που έχει σωρευθεί. Γιατί τα τελευταία χρόνια χάθηκαν περίπου 2.000 θέσεις εργασίας, αφού κανείς δεν σκέφθηκε να γράψει ένα σχέδιο, ένα πρόγραμμα, να βρει πόρους και κίνητρα. Και όπου χάνονται θέσεις εργασίας, διευρύνονται οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες.

Ο καλύτερος τρόπος να τις αποφύγεις είναι οι επενδύσεις, γιατί αυτές δημιουργούν απασχόληση. Και ο μόνος τρόπος πρόσβασης στην απασχόληση είναι η κατάρτιση. Να σημειώσω ότι διαθέτουμε ήδη ένα πρωτοπόρο σχέδιο κατάρτισης του ανθρώπινου δυναμικού. Να τονίσω ότι όλες οι μελέτες – πρόσφατα το World Economic Forum – αποτυπώνουν το γεγονός ότι ένα συντριπτικό ποσοστό των επενδυτών επιλέγουν τον τόπο της επένδυσής τους ανάλογα με τη διαθεσιμότητα ανθρώπινου δυναμικού, κατάλληλα καταρτισμένου στη νέα ατζέντα.

Έχουμε ισχυρότατες εκδηλώσεις ενδιαφέροντος για επενδύσεις στους τομείς στους οποίους διαρθρώνεται το ΣΔΑΜ: της πράσινης ενέργειας, της γεωργίας, του βιώσιμου τουρισμού, της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας και της ψηφιακής οικονομίας και εκπαίδευσης.

Ήδη από τον περασμένο Ιούνιο παραμένει ανοιχτή πρόσκλησή μας προς ιδιώτες επενδυτές για υποβολή μη δεσμευτικών προτάσεων στην Τεχνική Επιτροπή την οποία συγκροτήσαμε, με σκοπό την προκαταρκτική αξιολόγηση των επενδύσεων, ιδίως ως προς την ανάλυση των επιπτώσεών τους στην οικονομία, την απασχόληση, την ενέργεια και το περιβάλλον.

Το επενδυτικό ενδιαφέρον που έχουμε καταγράψει στο πλαίσιο σχετικής πρόσκλησης υποβολής προτάσεων, συγκροτούν ένα ισχυρότατο «οικοσύστημα» επενδύσεων στους τομείς της καθαρής ενέργειας, της επιχειρηματικής γεωργίας, του βιώσιμου τουρισμού, της βιομηχανίας, της τεχνολογίας και της εκπαίδευσης που θα αυξήσουν την απασχόληση χωρίς τον κίνδυνο εξάρτησης από έναν και μόνο παραγωγικό κλάδο. Όσον αφορά τις παραγωγικές επενδύσεις, στο πλαίσιο της πρόσκλησης που προανέφερα, έχουν κατατεθεί στην ειδική τεχνική επιτροπή μη δεσμευτικές προτάσεις για επενδύσεις αποθήκευσης ενέργειας, παραγωγής κυψελών υδρογόνου αλλά και λογισμικού, μεταλλουργίας, κυκλικής οικονομίας, υδροπονικές μονάδες κ.λπ.

Οι προτάσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, στους τομείς αποθήκευσης ενέργειας, παραγωγής κυψελών υδρογόνου κ.λπ., καθώς και σε τομείς και κλάδους που δεν συνδέονται άμεσα με τον ενεργειακό χαρακτήρα της περιοχής, όπως ο αγροδιατροφικός τομέας και ειδικότερα οι μονάδες ευφυούς γεωργίας και κτηνοτροφίας.

Οι ωριμότερες από τις προτάσεις που έχουν κατατεθεί, λίγο πριν από την αφετηρία του ΕΣΠΑ, υπερβαίνουν σε ύψος επένδυσης τα €3,5 δισ., ποσό ενδεικτικό του μεγέθους του «οικοσυστήματος» επενδύσεων που αναμένουμε να αναπτυχθεί τα επόμενα χρόνια στις περιοχές σε μετάβαση.

Με βάση τις αναπτυξιακές ανάγκες και τους στόχους μετάβασης κάθε περιοχής, καταλήξαμε σε έναν πρώτο κατάλογο εμβληματικών έργων τα οποία θα συμβάλλουν σημαντικά τόσο στην αναδιάρθρωση του παραγωγικού μοντέλου, όσο και στην αύξηση της απασχόλησης, όπως π.χ. η Ζώνη Καινοτομίας στον άξονα Κοζάνης-Πτολεμαΐδας-Αμυνταίου, ο Κόμβος Καινοτομίας για το Υδρογόνο, η Αποθήκευση Ενέργειας, , το επιχειρηματικό και εμπορευματικό πάρκο του Δήμου Μεγαλόπολης, η ενεργειακή αναβάθμιση των εκπαιδευτικών υποδομών του ΟΑΕΔ, η προσαρμογή των προγραμμάτων κατάρτισης σε νέα «πράσινα» επαγγέλματα κ. ά.

Απαραίτητη για την παρακολούθηση και αξιολόγηση τόσο των επενδύσεων όσο και των πολιτικών είναι η δημιουργία δεικτών, πέρα από το ΑΕΠ. Έχει ήδη γίνει σημαντική δουλειά για την ανάπτυξη «πράσινων εθνικών λογαριασμών» και «εθνικών λογαριασμών διανομής», δηλαδή εθνικών στατιστικών που παρακολουθούν, όχι μόνο την αύξηση του ΑΕΠ αλλά και την επίδραση στο περιβάλλον, στους φυσικούς πόρους και τον τρόπο κατανομής του πλούτου.

Η οργανωμένη αυτή διαδικασία αποδείχθηκε σημαντική τόσο για την εξειδίκευση των κινήτρων, όσο και για την ενημέρωση των ενδιαφερόμενων, ώστε να προγραμματίσουν τις ενέργειές τους.

Στο πλαίσιο αυτό, υπογραμμίζω τη συμβολή της οικονομικής διαφοροποίησης των περιοχών στην ενίσχυση της αναπτυξιακής προοπτικής του αγροτικού τομέα και του τομέα των τροφίμων, αφού είναι γνωστό ότι στην προοπτική αυτή επιδρούν καθοριστικά και οι μη αγροτικές πολιτικές, όπως π.χ. η ενεργειακή, η περιβαλλοντική, η βιομηχανική κ.λπ..

Τομείς στους οποίους στρέφονται οι επενδυτές. Στα επενδυτικά σχέδια που, μέχρι στιγμής, έχουν κατατεθεί στην Τεχνική Επιτροπή περιλαμβάνονται εκσυγχρονισμοί μονάδων παραγωγής και μεταποίησης αγροτικών προϊόντων, δραστηριότητες επέκτασης σε νέους κλάδους τροφίμων, υδροπονικές μονάδες κ.λπ.

Οι μονάδες αυτές, ενσωματώνοντας προηγμένες τεχνολογίες, απευθύνονται στην παγκόσμια αγορά αγροτικών αγαθών και κυρίως στις κινητήριες δυνάμεις της παγκόσμιας ανάπτυξης, οι οποίες αποδίδουν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στην αγροτική περιβαλλοντική ανάπτυξη.

Η ουσία είναι ότι ο πρωτογενής τομέας μπορεί να αποτελέσει έναν ισχυρό παραγωγικό κλάδο για τις τοπικές οικονομίες, με τις «έξυπνες» διαδικασίες παραγωγής, μεταποίησης και διάθεσης αγροτικών προϊόντων και προϊόντων ζωικής παραγωγής να ανοίγουν δρόμους για μια δυναμική επέκταση

Εφαρμογή

Για να γίνει πραγματικότητα η μετάβαση (από ιδέα) χρειάζεται κράτος-ακτιβιστής σε θέματα οργάνωσης, σχεδιασμού κλπ. Απλοποίηση διαδικασιών, κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο.

Πάντως, όπως συμβαίνει σε κάθε μεγάλη αλλαγή, δεν πρέπει να υποτιμάται ότι πρόκειται για μετάβαση από μια παρελθούσα κατάσταση ισχυρής στη μνήμη ευημερίας, με αναφορές που εμποδίζουν να φανεί καθαρά η πραγματική διακύβευση. Εκτός από τον διαρκή διάλογο, προετοιμάζουμε σειρά θεσμικών ρυθμίσεων προς την κατεύθυνση τόσο της εξισορρόπησης, όσο και της προστασίας και επιτάχυνσης των επενδύσεων.

Επειδή το ΣΔΑΜ, το ΠΔΑΜ και τα υποκείμενα αυτού Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης συγκροτούν ένα εντελώς νέο περιβάλλον ως προς τις λειτουργίες δεν επιλέχθηκε η αναπαραγωγή των υφιστάμενων μοντέλων. Έχοντας υπόψη τη διασπορά αρμοδιοτήτων σε επίπεδο κεντρικής διοίκησης, αυτοδιοίκησης και εμπλεκόμενων φορέων όσον αφορά σε λειτουργίες συντονισμού, σχεδιασμού, διαχείρισης και υλοποίησης, συγκροτούμε ισχυρούς θεσμούς και καινοτόμους μηχανισμούς και εργαλεία προκειμένου οι λειτουργίες αυτές να ασκηθούν αποτελεσματικά.

Η δίκαιη αναπτυξιακή μετάβαση δεν είναι ένα τυπικό αναπτυξιακό πρόγραμμα. Είναι ένα πολύπλοκο και πολύπλευρο σχέδιο οικονομικής διαφοροποίησης το οποίο υπερβαίνει κατά πολύ τα χρονικά όρια μιας επταετούς περιόδου προγραμματισμού.

Για να αντιμετωπίσουμε την πολυπλοκότητα, θα πρέπει πρώτα να την κατανοήσουμε. Καταρχάς να συμφωνήσουμε στην ανάγκη ύπαρξης ενός κοινού πλαισίου αναφοράς για την αποτελεσματική αντιμετώπιση όλων των προϋποθέσεων προκειμένου η εφαρμογή του σχεδίου να είναι οικονομικά αποδοτική και κοινωνικά δίκαιη. Αναφέρομαι κυρίως στις πολιτικές, τις θεσμικές, τις οργανωτικές και τις τεχνικές προϋποθέσεις.

Μπορούμε επίσης να συμφωνήσουμε ότι ένα τέτοιο σχέδιο, από τη φύση του, απαιτεί ειδικές πολιτικές σε όλες τις πτυχές του, από τον χωρικό σχεδιασμό έως την προσέλκυση των επενδύσεων. Για να προσεγγίσουμε τον χαρακτήρα των πολιτικών αυτών θα φέρω ως παράδειγμα ένα γνωστό εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού, την ανάλυση SWOT.

Είναι η γνωστή μελέτη των δυνατών και των αδύναμων σημείων, δηλαδή το εσωτερικό μας περιβάλλον, καθώς και των ευκαιριών και των απειλών, δηλαδή το εξωτερικό μας περιβάλλον. Είναι σαφές ότι η συσχέτιση των απειλών με τα αδύναμα σημεία οδηγεί στην ανάγκη για προληπτικές πολιτικές, ενώ η συσχέτισή τους με τα δυνατά σημεία απαιτεί σταθεροποιητικές πολιτικές. Είναι εξίσου σαφές ότι η συσχέτιση των ευκαιριών με τα αδύναμα σημεία οδηγεί στην ανάγκη για διαρθρωτικές πολιτικές, ενώ η συσχέτισή τους με τα δυνατά σημεία απαιτεί πολιτικές επιτάχυνσης. Όλες αυτές οι πολιτικές αφορούν και προωθούνται αποκλειστικά από το κράτος.

Μπορούμε επίσης να αναγνωρίσουμε ότι η πανδημία ανάδειξε στη χώρα μας τις αδυναμίες όλων των εμπλεκόμενων φορέων και μηχανισμών σε επίπεδο σχεδιασμού στρατηγικών, προγραμματισμού πόρων, διαχείρισης και υλοποίησης έργων. Στη δική μας περίπτωση, οι αδυναμίες αυτές εμποδίζουν την έγκαιρη και αποτελεσματική εφαρμογή του σχεδίου και, μάλιστα, μακριά από πολιτικές σκοπιμότητες. Τονίζω ιδιαίτερα το τελευταίο σημείο, γιατί όπως έχουμε μάθει πολύ πικρά στη χώρα μας κατά τα προηγούμενα χρόνια, η πολιτική μπορεί άνετα και γρήγορα να ακινητοποιήσει την οικονομία.

Με τις αναφορές μου αυτές θέλω να καταδείξω τη σημασία που έχει η συγκρότηση -βαθμιαία, όπως γίνεται σήμερα, προκειμένου να υπάρχει η αίσθηση της συνέχειας- ενός νέου συστήματος διακυβέρνησης το οποίο όχι μόνον θα εξυπηρετεί καλύτερα τις νέες ανάγκες αλλά δεν θα επηρεάζεται από την κυρίαρχη πολιτική κουλτούρα της άγονης αντιπαράθεσης.

Ένα τέτοιο σύστημα θα πρέπει να πληροί δυο κύριες προϋποθέσεις:

Πρώτον, θα πρέπει να ενισχύει τη συλλογική ικανότητα των εμπλεκομένων όχι μόνο να διαμορφώνουν κρίσιμες επιλογές, αλλά και να ανταποκρίνονται σε όλες τις λειτουργίες του σχεδίου και, μάλιστα, σε ένα περιβάλλον μετασχηματισμού όπου οι συνθήκες μεταβάλλονται διαρκώς.

Θα μου επιτρέψετε στο σημείο αυτό να σημειώσω ότι ο υπερβολικός πλουραλισμός έχει μια τάση να γεννά απραξία και αυτό δεν ταιριάζει καθόλου σε ένα σύστημα διακυβέρνησης το οποίο, σε ένα τέτοιο περιβάλλον, θα πρέπει να δρα άμεσα και αποφασιστικά.

Δεύτερον, θα πρέπει να επιμερίζει σωστά το βάρος μεταξύ των εμπλεκομένων. Και αυτό που τελικά θα αναλαμβάνουν να μην είναι μεγαλύτερο από ότι δικαιολογεί η ικανότητά τους.

Και κάτι τελευταίο: όσο βέβαιο είναι ότι από μια εκλογική διαδικασία δεν αναδεικνύεται πάντα ο ικανότερος, άλλο τόσο βέβαιο είναι ότι η επίτευξη μιας συμφωνία πάνω σε ένα πρόβλημα δεν σημαίνει ότι αυτό θα αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά.

Έρχομαι στο σύστημα διακυβέρνησης του προγράμματος, όπως περιγράφηκε στο εννοιολογικό υπόμνημα που θέσαμε σε διαβούλευση. Όπως προανέφερα, το σύστημα αναπτύσσεται και θεσμοθετείται σταδιακά, ανάλογα με τις αναδυόμενες ανάγκες.

Επίλογος

Πολιτικά, η επιλογή του πρωθυπουργού να αποσύρει τον λιγνίτη με χρονοδιάγραμμα και να καταρτίσει ένα τέτοιο σχέδιο, δικαιώθηκε στο ακέραιο. Τόσο από τις εξελίξεις στον ενεργειακό τομέα τις οποίες επιταχύνει η αύξηση των τιμών των ρύπων και των νέων κλιματικών στόχων που υιοθετεί η ΕΕ, όσο και από τις τεχνολογικές εξελίξεις οι οποίες ανατρέπουν ταχύτατα τα παραδοσιακά παραγωγικά αλλά και επιχειρηματικά πρότυπα εισάγοντας νέες απαιτήσεις.

Υπάρχει όμως και ένας ακόμη λόγος να αισθάνεται κανείς δικαιωμένος. Το ΣΔΑΜ ήταν η αφορμή για να προχωρήσουν έργα και ενέργειες που δεν θα είχαν προχωρήσει αν η Ελλάδα δεν έκανε την επιλογή αυτή. Πρόκειται για ενέργειες τις οποίες η χώρα θα αναλάμβανε υποχρεωτικά στο μέλλον, αλλά υπό χειρότερες συνθήκες σε σχέση με το παρόν.

Ας αφήσουμε τη δέσμευση μεγάλων εκτάσεων γης για εξόρυξη, τις αλλοιώσεις της μορφολογίας του εδάφους, τη διατάραξη της χλωρίδας και της πανίδας, τις μετακινήσεις οικισμών και δικτύων, την έκλυση αερίων ρύπων και σκόνης από τις μεταφορές άγονων υλικών και τέφρας. Ας σταθούμε στην έλλειψη σχεδίου και στην ανεμική παρουσία των λοιπών -πλην λιγνίτη- κλάδων στις τοπικές οικονομίες. Και τα δυο ήρθαν ως αποτέλεσμα πολιτικής απρονοησίας κρυμμένης κάτω από τις θέσεις εργασίας και τα εισοδήματα που δημιουργούσε η λιγνιτική δραστηριότητα.

Όμως η ευημερία από μια μη βιώσιμη δραστηριότητα είναι πάντα πρόσκαιρη, το δε κόστος τυχόν εφησυχασμού είναι μεγάλο. Και στην περίπτωσή του λιγνίτη είναι αδικαιολόγητο, αφού η Ευρωπαϊκή Ένωση μας είχε έγκαιρα προειδοποιήσει, όταν άρχισε να προωθεί ενεργά τη στροφή στην πράσινη ενέργεια ήδη από τη δεκαετία του 90.

Κύριος στόχος μας είναι λοιπόν η δημιουργία βιώσιμων νέων θέσεων εργασίας, που θα λειτουργήσουν ανασχετικά στην ανεργία, αποτρέποντας ταυτόχρονα τη διαρροή νέων επιστημόνων και εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού προς το εξωτερικό. Για τον λόγο αυτόν, συμπληρωματικά προς τις παθητικές πολιτικές εισοδηματικής στήριξης και κοινωνικής προστασίας, θα στηρίξουμε με ισχυρά κίνητρα τις επενδύσεις που δημιουργούν απασχόληση αλλά και τις ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης, όπως η απόκτηση νέων δεξιοτήτων, η αναβάθμιση των υφιστάμενων και η επανειδίκευση και η διευκόλυνση για την αναζήτηση εργασίας.

Όπως συμβαίνει και με την αντι-εμβολιαστική παράνοια, έτσι και με τη λιγνιτολαγνεία, υπάρχουν πολιτικοί καθοδηγητές. Πολιτικά κόμματα από τη μια μιλούν για κλιματική κρίση και από την άλλη για ανθρωπιστική κρίση που θα προκαλέσει η προσπάθεια αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης με προμετωπίδα την απολιγνιτοποίηση.

Δεν υπάρχει αριστερό ή δεξιό πρόσημο στο στόχο της κλιματικής ουδετερότητας

Να σημειώσω επίσης τον ανασταλτικό ρόλο ορισμένων τοπικών ηγετών, οι οποίοι βρήκαν ευκαιρία να συνδέσουν τις επιπτώσεις τις πανδημίας με τις συνέπειες της αναπόφευξτης απολιγνιτοποίησης, εμφανιζόμενοι ως οι σωτήρες που θα λύσουν ένα πρόβλημα την ύπαρξη του οποίου δεν αναγνωρίζουν. Όπως συνέδεσαν τις αυξήσεις της τιμής του ηλεκτρικού με την εξυγίανση της ΔΕΗ. Η τακτική αυτή θυμίζει «το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου» του Γκαμπριέλ ΓκαΤρσία Μαρκές, όπου οι αναγνώστες, αν και γνωρίζουν απ’ την αρχή το τέλος του ήρωα, αναζητούν τον από μηχανής Θεό που θα τον σώσει.

Οι νέοι μας βλέπουν μπροστά. Στο Τμήμα Ορυκτών Πόρων του ΠΔΜ αλλά και Πανεπιστημίου Κρήτης κατεγράφη μείωση εισακτέων.

Οι ανελαστικές ημερομηνίες του ΕΣΕΚ προκάλεσαν αφύπνιση