POWER GAME

Του Κωστή Μουσουρούλη
Προέδρου της Συντονιστικής Επιτροπής του Σχεδίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης

Γιατί χρειάστηκε η μετάβαση της επιτρόπου Ε. Φερέιρα στην Κοζάνη;

Ζητήματα που προκύπτουν από την κλιματική πολιτική της ΕΕ, όπως η στήριξη των Περιφερειών που επηρεάζονται περισσότερο, αποτελούν προτεραιότητα για το χαρτοφυλάκιο της Επιτρόπου Συνοχής και Μεταρρυθμίσεων και για τον λόγο αυτόν τις επισκέπτεται. Η συγκεκριμένη επίσκεψη, εκτός από ενδιαφέρουσα για όλους όσοι συζητήσαμε μαζί της, ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη για τη Δυτική Μακεδονία καθώς και για το σχεδιασμό της αναπτυξιακής της μετάβασης, ενόψει της επίσημης υποβολής στην ΕΕ του Προγράμματος Δίκαιης Μετάβασης για την περίοδο 2021-2027.

Κατά την παραμονή της στη Δυτική Μακεδονία, η κα Φερέϊρα επισκέφθηκε ορυχεία και λιγνιτικές μονάδες, ενώ σε έναν ανοικτό διάλογο με εκπροσώπους της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των εργαζομένων στη ΔΕΗ, είχε την ευκαιρία να ακούσει από «πρώτο χέρι» τις ανησυχίες τους καθώς και το αίτημά τους να εγγυηθεί ένα καλύτερο μέλλον για την Περιφέρεια και τους κατοίκους της.

Η Επίτροπος ανέφερε ότι η μετάβαση ήδη συμβαίνει και είναι αναπόφευκτη καθώς ο λιγνίτης χάνει μερίδιο αγοράς και θέσεις εργασίας, τονίζοντας ότι είναι προτιμότερο να αναγνωρίζει κανείς τις αλλαγές και να τις διαχειρίζεται από το να τις αγνοεί. Φέρνοντας το παράδειγμα της κλωστοϋφαντουργίας και των ναυπηγείων, σημείωσε ότι η μετάβαση για μια περιοχή που έχει μεγάλη εξάρτηση από έναν μόνον τομέα δεν είναι εύκολη και κάλεσε όλους τους εμπλεκόμενους σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο να αξιοποιήσουν από κοινού τις ευκαιρίες ώστε να εξασφαλίσουν αυτό το μέλλον.

Η Επίτροπος συναντήθηκε επίσης με τον Όμιλο ενεργών νέων της Φλώρινας. Τα μέλη του Ομίλου, εκφράζοντας την προθυμία τους να παραμείνουν στην περιοχή και να αλλάξουν τα πράγματα «στο πεδίο», υπογράμμισαν την ανάγκη να μειωθεί το ψηφιακό χάσμα, να ενισχυθεί η συνεργασία του Πανεπιστημίου με τις επιχειρήσεις, να προωθηθούν οι ΑΠΕ και οι εναλλακτικές οικονομικές δραστηριότητες ώστε να δημιουργηθούν βιώσιμες θέσεις εργασίας.

Η κα Φερέϊρα επιβεβαίωσε σε όλους τους συνομιλητές της την βούληση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να παράσχει τη μέγιστη δυνατή συνδρομή στη διαδικασία μετάβασης της Δυτικής Μακεδονίας, τονίζοντας ότι η Περιφέρεια έχει τις δυνατότητες να αποτελέσει παράδειγμα μετάβασης για όλη την Ευρώπη.

Πως προχωρά το σχέδιο δίκαιης αναπτυξιακής μετάβασης (ΣΔΑΜ) και πόσο επηρεάζεται η πορεία του από την εξελίξεις στην ανατίμηση των ενεργειακών πόρων διεθνώς;

Το ΣΔΑΜ αποτελείται από δυο σκέλη: το εθνικό και το συγχρηματοδοτούμενο από την ΕΕ κυρίως μέσω του νέου Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης αρμοδιότητας της Επιτρόπου Φερέϊρα.

Το εθνικό σκέλος ήδη υλοποιείται με τη χρηματοδότηση κρίσιμων έργων και δράσεων μέσω του ΕΣΠΑ 2014-2020, του Πράσινου Ταμείου και του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων. Συγκεκριμένα, δημοπρατήθηκαν, ανατέθηκαν ή κατασκευάζονται ήδη, υποδομές τηλεθέρμανσης, οδικών και ενεργειακών διασυνδέσεων, καθώς και έργα και μελέτες κυκλικής και ψηφιακής οικονομίας, ενώ προκηρύχθηκε και το πρώτο πρόγραμμα ενίσχυσης των επιχειρήσεων που επηρεάζονται από την απολιγνιτοποίηση. Ταυτόχρονα, ολοκληρώνονται διαδικασίες για υλοποίηση ενός σημαντικού πακέτου προγραμμάτων τόνωσης της απασχόλησης.

Παράλληλα, ολοκληρώθηκε ο σχεδιασμός του Προγράμματος Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021-2027, το οποίο αποτελεί το συγχρηματοδοτούμενο από την ΕΕ σκέλος του ΣΔΑΜ. Το Πρόγραμμα εντάσσεται στα τομεακά προγράμματα του νέου ΕΣΠΑ 2021-2027 και αναμένεται να υποβληθεί άμεσα προς έγκριση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και συγκεκριμένα στις υπηρεσίες της αρμόδιας Επιτρόπου για την πολιτική συνοχής κας Φερέϊρα, ώστε να ξεκινήσει το συντομότερο η υλοποίησή του, με την σταδιακή εκταμίευση από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης πόρων ύψους 1,6 δισ. Ευρώ. Να σημειώσω επίσης ότι η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, έχει συμφωνήσει συνεργασία με στόχο την παροχή μιας αρχικής δανειακής διευκόλυνσης με πολύ ευνοϊκούς όρους περίπου 325 εκ. ευρώ για την υλοποίηση αναπτυξιακών έργων στρατηγικού χαρακτήρα στις περιοχές μετάβασης.

Το ΣΔΑΜ αποτελεί ένα στρατηγικό σχέδιο για την οικονομική διαφοροποίηση των περιοχών αυτών με την αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων τους, όπως οι υποδομές δικτύων, το ανθρώπινο δυναμικό, η γεωγραφική θέση κ.ά. καθώς και οι τεράστιες εκτάσεις εξόρυξης λιγνίτη. Οι εκτάσεις αυτές θα αποκατασταθούν περιβαλλοντικά με πόρους από το Ταμείο Ανάκαμψης ύψους 300 εκατ. ευρώ, θα αλλάξουν χρήση αναπτυξιακά και θα οργανωθούν με πόρους του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης ώστε να υποδεχθούν επενδύσεις σε νέους τομείς όπως η «καθαρή» ενέργεια, η βιομηχανία, η επιχειρηματική γεωργία, ο βιώσιμος τουρισμός, η τεχνολογία και η εκπαίδευση.

Όπως αντιλαμβάνεσθε, ο αναπτυξιακός αυτός σχεδιασμός δεν επηρεάζεται από τις εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στις διεθνείς αγορές ενέργειας, τις οποίες παρακολουθεί το αρμόδιο για την ενεργειακή πολιτική της χώρας Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Μετά και την αύξηση της τιμής του φυσικού αερίου, πληθαίνουν οι φωνές εκείνων που ισχυρίζονται ότι η χώρα μας «κακώς» βιάστηκε να προωθήσει την απολιγνιτοποίηση και το κλείσιμο των μονάδων λιγνίτη. Ποια είναι η άποψή σας;

Η απολιγνιτοποίηση εξελίσσεται επί τουλάχιστον μια δεκαετία. Η χώρα μας δεν βιάστηκε. Άργησε και μάλιστα πολύ να αποκτήσει ένα σχέδιο για την αντιμετώπιση των συνεπειών της εξέλιξης αυτής. Αρκεί να αναφέρω ότι ήδη από το 2010 μέχρι σήμερα, η λιγνιτική παραγωγή μειώθηκε κατά 70. συμπαρασύροντας άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας. Η μείωση αυτή δεν έγινε γιατί έτσι αποφάσισε κάποια κυβέρνηση. Έγινε για συγκεκριμένους, καθαρά συστημικούς, λόγους, όπως η επιβεβλημένη από Ευρωπαϊκή Οδηγία απόσυρση λιγνιτικών μονάδων μετά από καθορισμένες ώρες λειτουργίας λόγω εκπομπής αερίων ρύπων, η ραγδαία αύξηση του κόστους των δικαιωμάτων εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα, η σταδιακή διαφοροποίηση του ενεργειακού μίγματος της χώρας π.χ. με την εισαγωγή στο σύστημα μονάδων ηλεκτροπαραγωγής από ΑΠΕ, και η προώθηση προγραμμάτων εξοικονόμησης ενέργειας. Είναι αντιληπτό ότι υπό τις προϋποθέσεις αυτές και ιδίως με τη μεταβλητότητα του κόστους των δικαιωμάτων εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα, ο λιγνίτης δύσκολα μπορεί να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητα που είχε κατά το παρελθόν.

Αυτή είναι κατά τη γνώμη μου η μεγάλη εικόνα. Και έχει μεγάλη σημασία ότι η χώρα μας, για πρώτη φορά μετά από δέκα και πλέον έτη συνεχούς μείωσης της λιγνιτικής δραστηριότητας, διαθέτει σήμερα ένα μακροχρόνιο σχέδιο μετάβασης και ένα πρόγραμμα με διασφαλισμένη χρηματοδότηση και ισχυρά επενδυτικά κίνητρα που θα αξιοποιηθούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο προκειμένου η μετάβαση των εξαρτημένων περιοχών να είναι και οικονομικά αποδοτική και κοινωνικά δίκαιη.

Πότε αναμένετε να ξεκινήσει το Τομεακό Πρόγραμμα της ΔΑΜ που έχει ενταχθεί στο νέο ΕΣΠΑ; Oι φορείς των περιοχών σημειώνουν ότι οι παρεμβάσεις έχουν καθυστερήσει σε σχέση με το κλείσιμο των μονάδων παραγωγής ενέργειας και των λιγνιτωρυχείων;

Με τους φορείς των περιοχών είμαστε σε διαρκή επικοινωνία και η αγωνία τους είναι απολύτως κατανοητή. Όπως προανέφερα, αναμένεται από στιγμή σε στιγμή η επίσημη υποβολή του Προγράμματος Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μαζί τα υπόλοιπα Τομεακά και Περιφερειακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ της νέας Προγραμματικής Περιόδου. Βασιζόμενος στην έως σήμερα συνεργασία μας με τις αρμόδιες υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, είμαι αισιόδοξος ότι η έγκριση του Προγράμματος δεν θα απαιτήσει μακροχρόνιες διαβουλεύσεις παρά την έλλειψη προηγούμενης σχετικής εμπειρίας τόσο στην Αθήνα, όσο και στις Βρυξέλλες. Σημειώνω ότι είναι η πρώτη φορά που εκπονείται αυτής της μορφής Πρόγραμμα στο πλαίσιο της πολιτικής της Ένωσης για τη συνοχή και ότι το Ταμείο που το χρηματοδοτεί είναι ένα νέο Ταμείο.

Πότε αναμένεται η κατάθεση του νόμου για το ΣΔΑΜ και τι θα περιλάβει; Ποια είναι επιγραμματικά τα κίνητρα που θα δώσει για την δημιουργία νέων επενδύσεων.

Το σχέδιο νόμου με τίτλο «Δίκαιη Αναπτυξιακή μετάβαση και ρύθμιση ειδικότερων ζητημάτων απολιγνιτοποίησης» αναρτήθηκε στις 12 Οκτωβρίου σε δημόσια διαβούλευση. Το σχέδιο νόμου αντιμετωπίζει όλα τα κρίσιμα ζητήματα για την ασφαλή και έγκαιρη εφαρμογή του ΣΔΑΜ, δηλαδή για τα θέματα που άπτονται του αναπτυξιακού μετασχηματισμού των περιοχών οι οποίες επηρεάζονται από τη μετάβαση της χώρας σε ένα πιο σύγχρονο, βιώσιμο και φιλικό προς το περιβάλλον μείγμα παραγωγής ενέργειας. Συγκεκριμένα, συγκροτεί ένα ισχυρό σύστημα διακυβέρνησης στο οποίο κεντρικό ρόλο διαδραματίζουν δυο νέα θεσμικά όργανα: η Ειδική Υπηρεσία Συντονισμού της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης και η Εταιρεία Ειδικού Σκοπού, ως ΝΠΙΔ δημοσίου συμφέροντος, με την επωνυμία «Μετάβαση ΑΕ». Οι δομές αυτές θα επιφορτιστούν με την ευθύνη αφενός της χρηστής διαχείρισης των ευρωπαϊκών και εθνικών πόρων που έχουν εξασφαλισθεί για τις περιοχές μετάβασης, και αφετέρου με την υλοποίηση των αναγκαίων για τη μετάβαση δημοσίων επενδύσεων καθώς και με την υποστήριξη των ιδιωτών που θα επενδύσουν στις περιοχές αυτές αξιοποιώντας τα ισχυρά επενδυτικά κίνητρα που επίσης εξασφαλίστηκαν. Παράλληλα, προβλέπεται σειρά νομοθετικών ρυθμίσεων και τροποποιήσεων υφιστάμενων διατάξεων που αποσαφηνίζουν σημαντικές παραμέτρους του προγραμματισμού και των διαδικασιών που συνδέονται με την υλοποίηση των προβλέψεων του ΣΔΑΜ, όπως οι διατάξεις για τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια και τους όρους δόμησης στις Ζώνες Απολιγνιτοποίησης, για τη διαδικασία απόσχισης του κλάδου της ΔΕΗ ΑΕ μέσω του οποίου θα γίνει η μεταβίβαση λιγνιτικών γαιών στο ελληνικό δημόσιο, κ.ά. Τα επενδυτικά κίνητρα δεν περιλαμβάνονται στο συγκεκριμένο σχέδιο νόμου, αλλά στο επικείμενο σχέδιο του νέου αναπτυξιακού νόμου και θα είναι πολύ ελκυστικά προκειμένου να κινητοποιηθούν πρόσθετα ιδιωτικά κεφάλαια.

Στο παρελθόν υπήρξαν πολλές σχεδιαζόμενες επενδύσεις στις περιοχές που πλήττονται από την απολιγνιτοποίηση. Μπορούμε να αναφέρουμε μερικές που έχουν προχωρήσει και έχουν απτά αποτελέσματα;

Οι επενδύσεις, δημόσιες και ιδιωτικές, αυτές που υλοποιούνται και εκείνες που ωριμάζουν ή σχεδιάζονται, θα αλλάξουν την κοινωνική «οικολογία» των εξαρτημένων από τον λιγνίτη περιοχών και θα εξασφαλίσουν ένα ασφαλέστερο μέλλον για τους κατοίκους τους.

Εκτός από τα έργα υποδομής που ήδη υλοποιούνται με τη χρηματοδότηση του ΕΣΠΑ 2014-2020, του Πράσινου Ταμείου και του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων στα οποία αναφέρθηκα προηγουμένως, οι περιοχές μετάβασης έχουν βρεθεί τους τελευταίους μήνες στο επίκεντρο του παγκόσμιου επενδυτικού ενδιαφέροντος. Η Τεχνική Επιτροπή, που έχουμε συστήσει και λειτουργεί ήδη από τον Ιούλιο του 2020, έχει παραλάβει και αξιολογήσει δεκάδες αναπτυξιακά και επενδυτικά σχέδια στους τομείς αποθήκευσης ενέργειας, παραγωγής κυψελών υδρογόνου, λογισμικού, μεταλλουργίας, κυκλικής οικονομίας καθώς και σε κλάδους που δεν συνδέονται άμεσα με τον ενεργειακό χαρακτήρα των περιοχών, όπως ο αγροδιατροφικός και ειδικότερα οι μονάδες ευφυούς γεωργίας και κτηνοτροφίας. Οι ωριμότερες από τις προτάσεις αυτές υπερβαίνουν σε ύψος επένδυσης τα 3,5 δισ. ευρώ, ποσό ενδεικτικό του μεγέθους του «οικοσυστήματος» επενδύσεων που αναμένουμε να αναπτυχθεί, ώστε να υπάρξουν απτά αποτελέσματα το συντομότερο. Να σημειώσω επίσης ότι η ΔΕΗΑΝ Α.Ε. έχει ήδη εγκαταστήσει εργοτάξια στην ευρύτερη περιοχή της Πτολεμαΐδας, για την κατασκευή δύο φωτοβολταϊκών σταθμών (ΦΒΣ) συνολικής ισχύος 30 MW και ισάριθμων υποσταθμών διασύνδεσης, ενώ εκτελεί σύμβαση για την κατασκευή ενός ακόμα ΦΒΣ ισχύος 200 MW, ο οποίος θα αναπτυχθεί σε 3 εργοτάξια και αναμένεται να απασχολήσει κατά την κατασκευή του περισσότερους από 500 εργαζομένους.

Όλες οι ενέργειες που σας ανέφερα αποτελούν, κατά τη γνώμη, μου τη μόνη αυθεντική απάντηση που μπορεί να δώσει η πολιτεία στις προσδοκίες των τοπικών κοινωνιών. Οι ενέργειες αυτές γεννήθηκαν στη μήτρα της πολιτικής βούλησης της κυβέρνησης να πρωταγωνιστήσει στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Σας διαβεβαιώ ότι η χώρα θα αναγκαζόταν να αναλάβει τις ενέργειες αυτές στο μέλλον, υπό χειρότερες όμως συνθήκες σε σχέση με το παρόν, πολύ δε περισσότερο σε σχέση με το «σημείο μηδέν» στο οποίο βρισκόμασταν το 2019, όταν καμία προετοιμασία δεν είχε ξεκινήσει. Από εδώ και μπρος, ο χρόνος συνιστά για όλους την μεγαλύτερη πρόκληση. Η συγκυρία είναι ευνοϊκή, παρά τις διεθνείς διακυμάνσεις των τιμών ενέργειας, και μπορεί να μετατραπεί σε ευημερία.