Αναπτυξιακές προκλήσεις στο νησιωτικό χώρο

«Αναπτυξιακές προκλήσεις στο νησιωτικό χώρο»

Τρίτη 12 Μαΐου 2009

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΟΥΣΟΥΡΟΥΛΗΣ: Οι περιφέρειες βρίσκονται αντιμέτωπες με πολλές και ποικίλες μέσο και μακροπρόθεσμες προκλήσεις. Ορισμένες εξ αυτών είναι εξωτερικού χαρακτήρα, όπως παγκοσμιοποίηση, η άνοδος του κόστους της ενέργειας, η σημαντική μεταναστευτική πίεση ή η κλιματική αλλαγή. Άλλες είναι ενδογενούς φύσης, όπως οι δημογραφικές αλλαγές (γήρανση του πληθυσμού) ή η συνεχής προσπάθεια για τη βελτίωση του περιβάλλοντος.

Ας δούμε αναλυτικότερα τις κύριες προκλήσεις που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι περιφέρειες της Ευρώπης στο προσεχές μέλλον όπως αυτές αποτυπώθηκαν πρόσφατα στην 4η Έκθεση Συνοχής που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κάνοντας μια αξιολόγηση της προόδου που επιτεύχθηκε τα τρία τελευταία χρόνια στη Συνοχή της Ευρώπης και των προκλήσεων που θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε μετά το 2013,

Οι συνέπειες των δημογραφικών αλλαγών ποικίλλουν ανάμεσα στις περιφέρειες της ΕΕ:

Ο ευρωπαϊκός πληθυσμός προβλέπεται ότι θα αρχίσει να μειώνεται γύρω στο 2020. Το 2005, το εθνικό ποσοστό αύξησης του πληθυσμού ήταν χαμηλότερο του 0,1% και το 86% της αύξησης του πληθυσμού οφειλόταν στη μετανάστευση. Ήδη σήμερα, σε 85 περιφέρειες της Ένωσης (κυρίως στα νέα κράτη μέλη) σημειώνεται σαφέστατη μείωση του πληθυσμού, ενώ σε άλλες 76 ο πληθυσμός εξακολουθεί να αυξάνεται μόνο χάρη στη μετανάστευση.

Σε μεγάλα τμήματα της Ισπανίας, της Ιταλίας και της Ελλάδας το πραγματικό ποσοστό εξαρτημένων ηλικιωμένων ατόμων προσεγγίζει το 50%, γεγονός που σημαίνει ότι σε κάθε άτομο πάνω από τη συντάξιμη ηλικία αντιστοιχούν περίπου μόνο δύο εργαζόμενα άτομα (έναντι 3 για την Ένωση στο σύνολό της).

Οι εξελίξεις αυτές καταδεικνύουν τον περιορισμό της μελλοντικής μεγέθυνσης της απασχόλησης. Αν και η συνολική απασχόληση αναμένεται να συνεχίσει με αυξητική τάση μέχρι το 2017 (λόγω της αύξησης της συμμετοχής του εργατικού δυναμικού). Όμως, από το 2017 και μετά, η συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού ενδέχεται να οδηγήσει σε στασιμότητα και, εν συνεχεία, σε μείωση του απόλυτου επιπέδου απασχόλησης.

 Η παγκοσμιοποίηση, με τις ανταγωνιστικές πιέσεις που ασκεί στις περιφερειακές οικονομίες, θα συνεχιστεί και μάλιστα με ακόμη εντονότερο ρυθμό.

Σε πολλές περιφέρειες ολόκληρης της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των νέων κρατών μελών, η οικονομική διάρθρωση συγκεντρώνεται σε τομείς στους οποίους ο ανταγωνισμός από τις αναδυόμενες οικονομίες είναι εντονότερος, ιδίως σε περιφέρειες όπου η οικονομική δραστηριότητα επικεντρώνεται στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας, της ένδυσης και του δέρματος, καθώς και σε τομείς χαμηλότερης τεχνολογίας και θα συμπλήρωνα και τον τουρισμό κάτι που η 4η Έκθεση της Συνοχής παρέλειψε να αναφερθεί.

Σας δίνω ένα στοιχείο: Σε 39 περιφέρειες, πάνω από το 3% της συνολικής απασχόλησης είναι συγκεντρωμένο στον τομέα της ένδυσης, της κλωστοϋφαντουργίας και του δέρματος, 15 συγκεντρώνουν τις δραστηριότητές τους στον ηλεκτρολογικό, οπτικοακουστικό και ΙΤ εξοπλισμό, ενώ 7 ασχολούνται με την παραγωγή χάλυβα.

Στις περιφέρειες αυτές απαιτείται διαφοροποίηση της οικονομίας σε νέους τομείς και ανανέωση των τρεχουσών δραστηριοτήτων, δηλ. ευρεία αναδιάρθρωση. Αυτό μπορεί να αποτελεί παράλληλα πρόκληση και ευκαιρία. Η σημαντική αυτή πρόκληση αφορά και τις νησιωτικές περιφέρειες της χώρας μας. Για το σκοπό αυτό, η Ε&Α και η καινοτομία αναδεικνύονται ως προτεραιότητες για κάποιες περιφέρειες της Ε.Ε. σε σχέση με την ικανότητα προσέλκυσης επενδύσεων και του ανταγωνισμού στις διεθνείς αγορές με υψηλής προστιθέμενης αξίας προϊόντα και υπηρεσίες. Μπορούμε όμως να πούμε ότι αυτός είναι ο δρόμος που μπορούμε, πρέπει ή και μας ταιριάζει να ακολουθήσουμε στο νησιωτικό χώρο?

Πολλές περιφέρειες θα βρεθούν αντιμέτωπες, ολοένα και περισσότερο, με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής καθώς και με νέες προκλήσεις όσον αφορά την παροχή ενέργειας.

Αναφέρομαι στις κλιματικές αλλαγές και στην ενέργεια μαζί καθώς αυτά τα δύο θέματα είναι αλληλένδετα: Από την άλλη μεριά, είναι σαφές ότι χρειάζεται να επιτύχουμε τη συμμόρφωση με το κοινοτικό κεκτημένο και με τους στόχους μείωσης των εκπομπών που τέθηκαν από το εαρινό Συμβούλιο του Μαρτίου του 2007 αλλά από την άλλη μεγάλο μέρος του προβλήματος του θερμοκηπίου οφείλεται σε ρύπους για την παραγωγή ενέργειας. Θα έχετε ακούσει για π.χ. την περίπτωση της Κίνας.

Όλες οι διαθέσιμες οικονομικές εκθέσεις επισημαίνουν ότι το κόστος της μη ανάληψης δράσης για την αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών υπερβαίνει κατά πολύ το κόστος της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε επίπεδο συμβατό με το στόχο της ΕΕ για περιορισμό της αλλαγής του κλίματος σε 2 βαθμούς Κελσίου.

Ήδη οι κλιματικές αλλαγές είναι συχνή είδηση στη χώρα μας αλλά και αλλού. Οι τραγικές πυρκαγιές στη χώρα μας και τη Μεσογειακή Ευρώπη το καλοκαίρι που μας πέρασε στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ αυτές τις μέρες, πλημμύρες στην Κεντρική Ευρώπη κ.α. π.χ. πολλά

Το 7% του πληθυσμού της ΕΕ ζει σε περιοχές με υψηλό κίνδυνο πλημμύρας, ενώ σε 45 επαρχίες (NUTS III), πάνω από το 20% του πληθυσμού βρίσκεται σε κατάσταση κινδύνου. Κάθε δεκαετία, μετά τη δεκαετία του 1960, ο αριθμός των πλημμυρών στην ΕΕ-27 αυξάνεται.

Από την άλλη πλευρά, περίπου 9% του πληθυσμού της ΕΕ ζει σε περιοχές όπου για 120 ημέρες το χρόνο δεν βρέχει καθόλου.

Καταλαβαίνεται πόσες σοβαρές προκλήσεις για τη γεωργία, την αλιεία και τη βιομηχανία τουρισμού προκύπτουν και για τις νησιωτικές περιφέρειες και θα απαιτηθούν σημαντικές επενδύσεις για την αντιμετώπιση της ξηρασίας, των πυρκαγιών, της διάβρωσης των ακτών και των πλημμυρών. Μέρος της απάντησης εστιάζεται στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών στο πεδίο της προμήθειας και χρήσης ύδατος, στην ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για τη μείωση των ρύπων κλπ

Η καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος παρέχει όμως στις περιφερειακές οικονομίες και νέα οικονομικά κίνητρα και ευκαιρίες μέσω της οικολογικής καινοτομίας, της ανάπτυξης βιομηχανιών φιλικών για το περιβάλλον και της απασχόλησης στον τομέα αυτόν.

Αύξηση των τιμών της ενέργειας

Η αύξηση των τιμών της ενέργειας θα επηρεάσει τις περιφέρειες της ΕΕ με διάφορους τρόπους ανάλογα με τον τρόπο κάλυψης των ενεργειακών αναγκών τους, την οικονομική τους δομή και την ενεργειακή αποδοτικότητα των επιχειρήσεών τους. Η αύξηση του κόστους μεταφοράς τείνει να πλήξει τις γεωγραφικά απομακρυσμένες περιφέρειες, καθώς και τα νησιά μας. Τομείς βασικής σημασίας για νησιωτικές περιφέρειες, όπως ο τουρισμός, είναι ευάλωτοι στις αυξήσεις του κόστους της ενέργειας, ενώ οι αυξήσεις των τιμών της ενέργειας έχουν δυσανάλογες επιπτώσεις στις χαμηλές εισοδηματικές ομάδες και επιτείνουν την «ενεργειακή φτώχεια» των μειονεκτούντων.

Η ανάπτυξη ή η επέκταση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και η πραγματοποίηση επενδύσεων στην ενεργειακή αποδοτικότητα παρέχουν σημαντικές ευκαιρίες στις νησιωτικές περιφέρειες και προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο.

Παράλληλα, οι περιφέρειες θα κληθούν να αντιμετωπίσουν διάφορες κοινωνικές προκλήσεις που προκύπτουν από τις αναντιστοιχίες δεξιοτήτων (διαχωρισμός της αγοράς εργασίας μεταξύ υψηλών δεξιοτήτων/υψηλών μισθών και χαμηλών δεξιοτήτων/χαμηλών μισθών, αύξηση της εισροής μεταναστών κλπ). Είναι σημαντικό οι νησιωτικές περιφέρειες να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά το ζήτημα των απαιτούμενων δεξιοτήτων, προκειμένου να παραμείνουν ανταγωνιστικές σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία βασισμένη στη γνώση. Οι διαφοροποιήσεις στα επίπεδα εκπαίδευσης είναι περισσότερο σήμερα εμφανείς μεταξύ περιφερειών: το 2005, στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες της Ένωσης (ΕΕ27) μόνο 14% του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας διέθεταν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε σύγκριση με τις περισσότερο ανεπτυγμένες εξ αυτών.

Είμαι πεπεισμένος ότι μέσα στα επόμενα έτη όλες αυτές οι προκλήσεις αλλά και οι απαντήσεις μας σε αυτές θα σχεδιάσουν έναν νέο περιφερειακό χάρτη της Ευρώπης σκιάζοντας τα παραδοσιακά όρια που γνωρίζουμε σήμερα, αυτά των παλαιών και νέων κρατών μελών. Ο αντίκτυπος της αυξανόμενης οικονομικής πίεσης από τους παγκόσμιους ανταγωνιστές, η ηλικία των κοινωνιών μας, οι εξελίξεις στην αγορά ενέργειας και η κοινωνική πόλωση θα γίνουν ιδιαίτερα αισθητές σε περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Ποια, λοιπόν, είναι η θέση των δικών μας περιφερειών και ιδίως των νησιωτικών στο παραπάνω πλαίσιο?

Η Ελλάδα, όπου το 14% του πληθυσμού κατοικεί σε 124 από τα 3500 νησιά, αποτελεί μοναδικό φαινόμενο για κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο νησιωτικός χαρακτήρας της αποτελεί για άλλους μειονέκτημα αλλά πιστεύω βαθιά ότι εσείς που επιλέξατε να ζείτε μόνιμα σε αυτό το κομμάτι της πατρίδας μας είστε η απόδειξη ότι τα νησιά είναι το μεγάλο πλεονέκτημα της χώρας μας.

Έχει επικρατήσει ο όρος «νησιωτικότητα» και ως συστατικά στοιχεία του αναφέρονται το μικρό μέγεθος, η εξάρτηση και η απομόνωση. Η «νησιωτικότητα» είναι ένα χαρακτηριστικό που εντείνεται αντιστρόφως ανάλογα με το μέγεθος του νησιού και ανάλογα με την απόστασή του από τις ακτές.

Οι παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά τη «νησιωτικότητα» μεταξύ άλλων είναι:

ο κατακερματισμός των αγορών

η απομόνωση των νησιωτικών χωρικών μονάδων

η ασυνέχεια του χώρου

η ταυτόχρονη ύπαρξη ορεινών περιοχών, που οφείλεται σε γεωλογικούς παράγοντες

η ατελής κινητικότητα του κεφαλαίου και της εργασίας, που οφείλονται στην ασυνέχεια του χώρου

Βεβαίως, είναι αλήθεια ότι η νησιωτικότητα ίσως να μην είναι από μόνη της ο καθοριστικός παράγοντας στην εξήγηση της οικονομικής ανάπτυξης ενός χώρου με αυτά ή εκείνα τα χαρακτηριστικά. Εξάλλου, η πρώτη βιομηχανική επανάσταση έλαβε χώρα στη νήσο της Μεγ. Βρετανίας, ενώ ένα άλλο αρχιπέλαγος, η Ιαπωνία, είναι μία από τις ισχυρότερες οικονομικές δυνάμεις στον κόσμο.

Ο νησιωτικός χώρος έχει χαρακτηριστικά καθ’ εαυτά δικά του και τα οποία επηρεάζουν την οικονομική ανάπτυξη των νησιωτικών περιοχών της Ευρώπης. Η επίδραση που ασκούν το μέγεθος, η εξάρτηση και η απόσταση έχουν κάποιες συνέπειες, όπως ισχύει για τις διάφορες ιστορικές περιόδους ή τα οικονομικά συστήματα. Ωστόσο, γενικά υπάρχουν ιδιαίτερα νησιωτικά χαρακτηριστικά που καθορίζουν το είδος της οικονομικής ανάπτυξης του χώρου.

Αδυναμίες και ισχυρά σημεία, προκλήσεις του νησιωτικού χώρου

Η μείωση της στρατηγικής σημασίας των νησιών στο εθνικό και παγκόσμιο παραγωγικό σύστημα κατά την διάρκεια του 20ου αιώνα, συντελέστηκε κυρίως εξ αιτίας δύο κρίσιμων μεταβολών: α) στο μοντέλο παραγωγής, με την επικράτηση της παραγωγής ομοειδών προϊόντων σε μεγάλη κλίμακα και β) στο σύστημα των μεταφορών, με την ανάπτυξη των χερσαίων και αεροπορικών μεταφορών σε συνδυασμό με τις αλλαγές στο μέγεθος των πλοίων και στους θαλάσσιους δρόμους.

Τα νησιά εξ αιτίας των ιδιαιτεροτήτων τους (μικρό μέγεθος, απομόνωση, περιφερειακότητα, μικρής κλίμακας, πλούσιο αλλά και εύθραυστο περιβάλλον) δεν μπορούσαν να είναι ανταγωνιστικά σ’ αυτό το οικονομικό περιβάλλον. Αντίθετα συνεπάγονται επιπλέον κόστος, άμεσο και έμμεσο, το οποίο επιβαρύνει τη λειτουργία όλων των φορέων που δρουν στο νησιωτικό χώρο -επιχειρήσεις, νοικοκυριά, δημόσιο τομέα. Η κατάσταση αυτή, που συνέβαλε καθοριστικά στην οικονομική, δημογραφική, πολιτιστική περιθωριοποίηση των νησιών, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η ανταγωνιστικότητα των προϊόντων και των υπηρεσιών που παράγονται στα νησιά δεν θα πρέπει να αναζητείται στο χαμηλό κόστος παραγωγής, αλλά με βάση άλλα χαρακτηριστικά, όπως η ποιότητα, η ιδιαιτερότητα, η μονοπωλιακή θέση σε συγκεκριμένη αγορά κλπ.

Η ανάδειξη του τουρισμού σε μια από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες δραστηριότητες του τέλους του 20ου αιώνα έχει αναμφισβήτητα σημαντικές επιπτώσεις στα ελληνικά νησιά. Σε πολλές περιπτώσεις, ο τουρισμός και οι συνδεόμενες με αυτόν δραστηριότητες (κατασκευές, μεταφορές, εμπόριο) απόκτησαν ιδιαίτερα αυξημένη βαρύτητα. Οι ελληνικές νησιωτικές περιοχές έδειξαν ότι, λόγω κυρίως των φυσικών, αλλά και των πολιτιστικών τους πόρων, διαθέτουν στον τομέα αυτό απόλυτο πλεονέκτημα σε σχέση με τις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές, συγκεντρώνοντας το μεγαλύτερο μέρος των καταλυμάτων και των διανυκτερεύσεων.

Η αγορά όμως αυτή –λόγω της συνεχώς αυξανόμενης προσφοράς από χώρες του τρίτου κόσμου- βρίσκεται υπό πίεση και έχει ως αποτέλεσμα την μείωση των εισπράξεων και περιθωρίων κέρδους των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των ξενοδοχειακών. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι αυτό το συγκεκριμένο “τουριστικό προϊόν” βρίσκεται πλέον στην φάση της ωρίμανσης ή και της κάμψης. Επομένως, η επιμονή στην παραγωγή αυτού του συγκεκριμένου “προϊόντος” με την συνεχώς φθίνουσα προστιθέμενη αξία, κινδυνεύει να οδηγήσει και πάλι σε αδιέξοδο το παραγωγικό σύστημα των νησιών, όταν η εξωτερίκευση του κόστους δεν θα είναι πλέον δυνατή είτε λόγω περιβαλλοντικών περιορισμών είτε λόγω της μη δυνατότητας πρόσθετης υποβάθμισης του τουριστικού προϊόντος, αν δεν υπάρξουν αλλαγές.

Συνοψίζοντας, θα έλεγα ότι, στην αλλαγή του αιώνα, τα νησιά αντιμετωπίζουν δύο κύριες προκλήσεις:

την αξιοποίηση του μεταβαλλόμενου διεθνούς περιβάλλοντος (τεχνολογικές αλλαγές ιδιαίτερα στους τομείς των τηλεπικοινωνιών και της πληροφόρησης, την βαρύτητα των υπηρεσιών στο σχηματισμό του εθνικού πλούτου, στη στροφή των επιδιώξεων των ανθρώπων υπέρ ποιοτικών στόχων κλπ) ώστε να μετατραπούν οι νησιωτικές ιδιαιτερότητες από μειονεκτήματα σε πλεονεκτήματα

την εφαρμογή της έννοιας της αειφορίας, δηλαδή της σταθερής αναπτυξιακής πορείας που να επιτρέπει την διατήρηση της φυσιογνωμίας τους και των χαρακτηριστικών τους σε βάθος χρόνου, προσελκύοντας ένα σταθερό πληθυσμό.

Άρα, η καίρια ερώτηση που τίθεται είναι: πώς οι νησιωτικές περιφέρειες μπορούν να ανταποκριθούν καλύτερα στις προκλήσεις αυτές?

Η ανάπτυξη και η απασχόληση απαιτούν πολιτικές που να μπορούν να προβλέπουν και να διαχειρίζονται τις νέες προκλήσεις. Μερικές από τις προκλήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία διότι επηρεάζουν άνισα τις διάφορες περιοχές και είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε διεύρυνση των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η εξέλιξη της τεχνολογίας, οι κοινωνικό-οικονομικές αλλαγές και η διαφοροποίηση των αναπτυξιακών στόχων και προσδοκιών φαίνεται να μεταβάλλουν ουσιωδώς τα δεδομένα. Όπως είπα στην αρχή της παρέμβασής μου, η παγκοσμιοποίηση είναι γεγονός. Πρέπει να τη λάβουμε υπόψη μας και να επενδύσουμε στις ικανότητές μας να αντιδρούμε, να απαντούμε και να αναλαμβάνουμε τις προκλήσεις. Είμαι πραγματικά πεπεισμένος ότι η παγκοσμιοποίηση είναι περισσότερο μια ευκαιρία παρά απειλή. Για να μπορέσουμε όμως να διασφαλίσουμε ότι η ευκαιρία αυτή θα διαχυθεί στις ευρωπαϊκές περιφέρειες και χώρες θα πρέπει να εκσυγχρονίσουμε τις οικονομίες μας και να μεταβούμε σε μια κοινωνία της γνώσης, της καινοτομίας και νέων τρόπων του ‘επιχειρείν’.

Αυτό θα προσπαθήσουμε να πετύχουμε και στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2007-2013, όπου η Χωρική Ενότητα «Κρήτης – Νήσων Αιγαίου» θεωρείται ως ενιαία «Περιφέρεια προγραμματισμού», η οποία ενσωματώνει ομοειδή χαρακτηριστικά αναφορικά με τη νησιωτικότητα, την ελκυστικότητα, και την περιφερειακότητα και την απομόνωση ή/και την αυτονομία των νησιών των διοικητικών Περιφερειών που την αποτελούν άρα και κοινή αναπτυξιακή στρατηγική.

Πολλά από τα αναπτυξιακά μειονεκτήματα προηγουμένων περιόδων – όπως η νησιωτικότητα – μπορούν πλέον να αναδειχθούν σε πλεονεκτήματα. Για να γίνει όμως αυτό, είναι ουσιαστικής σημασία η ενεργή συμμετοχή του τοπικού ανθρώπινου δυναμικού στην όλη αναπτυξιακή διαδικασία, με ξεκάθαρους στόχους και πλήρη ορθολογική αξιοποίηση των τοπικών πόρων (ανθρώπινων, φυσικών και οικονομικών), των τοπικών εμπειριών και δεξιοτήτων. Είναι δηλαδή απαραίτητη μια ενδογενής ολοκληρωμένη και διαφοροποιημένη στρατηγική ανάπτυξης, για κάθε νησί».

Η διαφοροποίηση που απορρέει από την εστίαση στις ιδιαιτερότητες αποτελεί όχι μόνο ευκαιρία αλλά και απαραίτητη προϋπόθεση για μια επιτυχημένη αναπτυξιακή στρατηγική. Η προσέγγιση αυτή, μπορεί να θεωρηθεί και ως μια παραλλαγή της γνωστής ρήσης «think globally, act locally”, δεδομένου ότι οι τοπικές δράσεις προσαρμόζονται και διαφοροποιούνται σύμφωνα με τα τοπικά και περιφερειακά περιβάλλοντα, με στόχο την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού αναπτυξιακού μοντέλου σε ένα συνολικό πλαίσιο. Το κάθε νησί είναι μια πηγή πλούτου στην οποία πρέπει να επενδύσουμε σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο και όχι μόνο προβληματικός τόπος με συγκριτικά μειονεκτήματα, τα οποία απαιτούν παρεμβατικές δράσεις ως θεραπεία».

Πραγματικά, δεν υπάρχουν πλέον περιθώρια για μια πολιτική βασισμένη σε λύσεις τύπου ‘one size fits all’.
Το κλειδί για την επιτυχία είναι η αναζήτηση πολιτικών που θα προωθήσουν την καινοτομία στις περιφέρειές μας αλλά τελικά, αυτό που θα αποτελέσει την πηγή ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων είναι η ικανότητά τους να υποστηρίξουν διαδικασίες μάθησης και καινοτομίας (learning and innovation processes). Έτσι, οι περιφερειακές οικονομίες θα μπορέσουν να βρουν το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα στις παγκόσμιες αγορές, σε σημαντικά παγκόσμια δίκτυα και clusters (π.χ. δημιουργία θεματικών clusters για τουρισμό ή clusters για παραγωγή και τυποποίηση και προώθηση τοπικών προϊόντων). Αυτό θα τους επιτρέψει να ζυγίσουν τις δυνατότητες και αδυναμίες τους απέναντι στις προκλήσεις και τις ευκαιρίες και να ενταχθούν σε ένα διεθνοποιημένο πλαίσιο.

Παραφράζοντας τη γνωστή ρήση «στην Πολιτική δεν υπάρχουν αδιέξοδα» θα σας έλεγα: ‘στις πολιτικές και τις επιλογές μας δεν υπάρχουν και δεν πρέπει να υπάρχουν αδιέξοδα’. ‘Ήρθε, πλέον, η ώρα να διεκδικήσουμε ενεργά ένα καλύτερο καθεστώς για τα νησιά μας. Η νέα Συνταγματική Συνθήκη (που ελπίζουμε να ψηφιστεί εντός του 2008 ή 2009) δίνει τη νομική βάση για να διεκδικήσουμε τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων για όλα τα νησιά και όχι μόνο τις εξόχως απομακρυσμένες περιοχές του άρθρου 299 της τρέχουσας Συνθήκης. Παράλληλα η εδαφική Συνοχή είναι πλέον μαζί με την οικονομική και την κοινωνική Συνοχή στόχος της Ε.Ε.

Από την άλλη μεριά, υπάρχουν ευκαιρίες για διεκδίκηση καλύτερου καθεστώτος για τα νησιά μας, οι οποίες παρουσιάζονται στο πλαίσιο της αναθεώρησης των δημοσιονομικών προοπτικών 2007-2013. Ήδη η κυβέρνηση επεξεργάζεται τις διαπραγματευτικές θέσεις της χώρας μας και σε κάθε ευκαιρία κινείται προς την κατεύθυνση διεκδίκησης για τα νησιά μας. Εδώ εντάσσεται η πρόσφατη Δήλωση της Ελλάδας, Μάλτας και Κύπρου (στα συμπεράσματα COREPER) για διεκδίκηση καθεστώτος αποζημίωσης προκειμένου να στηριχθούν αλιείς μας σε ότι αφορά αντιμετώπιση κόστους μεταφοράς προϊόντων τους σε αγορές Ε.Ε. κάτι το οποίο θα επιδιώξουμε να μπει στο πλαίσιο της πρότασης της Ε. Επιτροπής το 2008-9 για την Αναθεώρηση των Δημοσιονομικών Προοπτικών

Άρα, μας δίνονται πλέον ξεκάθαρα οι δυνατότητες να διεκδικήσουμε σε ευρωπαϊκό επίπεδο μια ενιαία και συγκροτημένη ειδική στρατηγική για τα νησιά μας, με αναγνώριση των ιδιαιτεροτήτων τους, συγκεκριμένα μέτρα εντός ενός ολοκληρωμένου πλαισίου πολιτικής.

Ένα τέτοιο πλαίσιο θα μπορούσε πχ να περιλαμβάνει:

Ανάληψη καθοδηγητικού ρόλου από την Ευρωπαϊκή Πολιτική στο σχεδιασμό, παρακολούθηση και αξιολόγηση της πολιτικής αυτής έτσι ώστε ο ιδιαίτερος χαρακτήρας των νησιών να λαμβάνεται υπόψη κατά τη χάραξη πολιτικής για το σκοπό της επίτευξης της χωρικής και οικονομικής Συνοχής αλλά και κατά τη λήψη μέτρων στο πεδίο του περιβάλλοντος, των μεταφορών, της ενέργειας.

Ευέλικτη προσέγγιση από την ΕΕ σε ζητήματα πολιτικής και νομοθεσίας, δεδομένου του κόστους επενδύσεων στα νησιά που επιβαρύνεται από την έλλειψη υποδομών μεταφορών και περιβάλλοντος αλλά και τις ενεργειακές ανάγκες.

Κατά την αναθεώρηση των δημοσιονομικών προοπτικών 2007-2013 τον καθορισμό νέου ταμείου για τα νησιά και ειδικής αντιμετώπισης στο νησιωτικό χώρο των ενδοπεριφερειακών ανισοτήτων οι οποίες έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία απ’ ότι στην ηπειρωτική χώρα, διότι η φυσική απομόνωση, δεν επιτρέπει σχεδόν κανενός είδους “όσμωση” μεταξύ νησιών και η φέρουσα ικανότητα του κάθε νησιού δεν μπορεί να συνδυαστεί με εκείνη των γειτονικών, έτσι ώστε να “παρακαμφθούν” προβλήματα στενότητας πόρων, ανθρώπινων και φυσικών. Οι υπάρχουσες ανισότητες μεταξύ των νησιών, συχνά δεν είναι “ορατές”, διότι κυρίως τα οικονομικά μεγέθη που θα τις κατεδείκνυαν αναφέρονται συνήθως σε επίπεδο νομού ή περιφέρειας.

Να δοθεί προτεραιότητα στην ενεργειακή ασφάλεια των νησιών και η εφαρμογή έργων παραγωγής ενέργειας με τη χρήση νέων τεχνολογιών και ΑΠΕ, δίδοντας παράλληλα σημασία στην προώθηση της αποτελεσματικής χρήσης της ενέργειας και την προστασία του περιβάλλοντος.

Να μελετηθεί ο αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής στο νησιωτικό χώρο και ιδίως η επιβάρυνση προβλημάτων όπως π.χ. η ξηρασία και η προώθηση της ανάπτυξης και η εφαρμογή των κατάλληλων τεχνολογιών ή άλλων μέτρων για την αντιμετώπιση των προβλημάτων.

Να εξεταστεί η δυνατότητα κρατικών ενισχύσεων στα νησιά σχετικά με τα έξοδα καυσίμων και ενέργειας τα οποία επιδρούν στην ανταγωνιστικότητά τους. Ειδικότερα και σε σχέση με τις διακυμάνσεις στην τιμή των καυσίμων που επηρεάζουν αρνητικά την επιβίωση των επιχειρήσεων θα μπορούσε να εξεταστεί η δυνατότητα στις επόμενες κατευθυντήριες γραμμές κρατικών ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα, ενίσχυσης των λειτουργικών εξόδων στα νησιά χωρίς τους περιορισμούς που τίθενται σήμερα.

Έμφαση στην ανάπτυξη της ευρυζωνικότητας και την προώθηση μέτρων επίλυσης δυσκολιών στα νησιά, υπηρεσίες υγείας και online υπηρεσιών υγείας, ηλεκτρονική διακυβέρνηση και υπηρεσιών προς τους πολίτες πχ. 7th Πρόγραμμα Πλαίσιο.

Προώθηση της δημιουργίας ενιαίας κοινοτικής νησιωτικής πολιτικής Community για τη δημιουργία δυνατών εμπορικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων και τεχνικών συνεργασιών (ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών) με τις γειτονικές χώρες στη βάση του διεθνούς δικαίου, αμοιβαίου σεβασμού και ωφέλειας.

Δεδομένου ότι ο τουρισμός αποτελεί για τα περισσότερα νησιά την κύρια πηγή πλούτου με άμεση επιρροή στην οικονομική μεγέθυνση (γεωργία, εμπόριο, υπηρεσίες, αλιεία), και ότι είναι επιτακτική ανάγκη να εφαρμοστεί μια ολοκληρωμένη πολιτική για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του τουρισμού των νησιών θα μπορούσε να προταθεί η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής ετικέτας ποιότητας για τα νησιά.

Όραμα όλων μας αποτελεί μια Ελλάδα ενταγμένης στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, μια Ελλάδα με κοινωνική, εδαφική και οικονομική συνοχή. Στο πλαίσιο αυτό, ο νησιωτικός μας χώρος δεν πρέπει να υστερεί στην ανάπτυξη ούτε στην ποιότητα ζωής. Με τις προκλήσεις να βρίσκονται μπροστά μας πρέπει να είμαστε κατάλληλα εξοπλισμένοι για να τις αντιμετωπίσουμε. «Υπάρχουν πολλοί στόχοι που δεν μπούμε να επιτύχουμε μόνοι μας αλλά από κοινού» δήλωσαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες στο Βερολίνο, για τα πενήντα χρόνια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πραγματικά, χρειάζεται συντονισμένη δράση σε όλα τα επίπεδα για να καταφέρουμε να επιτύχουμε την ανάπτυξη και την πραγματική σύγκλιση.

Πιστεύω ότι θα πρέπει να κατευθύνουμε τις κινήσεις μας προς την αναγνώριση των ιδιαιτεροτήτων του νησιωτικού χώρου. Πιστεύω όμως εξίσου ότι θα πρέπει να εντείνουμε τις προσπάθειές μας για τη μεγιστοποίηση των ευκαιριών που αναδύονται μέσα από τις προκλήσεις.

Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο σας αφήνω με αυτή τη διπλή πρόκληση: να εργαστούμε όλοι μαζί για να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις και να αξιοποιήσουμε τις ευκαιρίες.

«Όταν καθυστερούμε τη συγκομιδή, τα φρούτα απλώς πέφτουν από τα δέντρα. Όταν όμως καθυστερούμε να λύσουμε τα προβλήματα, εκείνα συνεχώς μεγαλώνουν».