Επιστημονικό Συμπόσιο_Η ολοκληρωμένη προσέγγιση για τη βιώσιμη ανάπτυξη των πόλεων και οικισμών

Επιστημονικό Συμπόσιο

«Η ολοκληρωμένη προσέγγιση στις πολιτικές δράσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη των πόλεων και οικισμών»

Πέμπτη 17 Ιουλίου 2008

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΟΥΣΟΥΡΟΥΛΗΣ: Θεωρώ τιμή μου να συμμετέχω στις εργασίες του επιστημονικού αυτού συμποσίου που είναι βέβαιο πως θα συμβάλλει ουσιαστικά στον προβληματισμό για τις πολιτικές και δράσεις που πρέπει να υιοθετούνται και προωθούνται με απώτερο στόχο τη βιώσιμη ανάπτυξη των παραλιακών πόλεων και περιοχών

Για να προσεγγίσω την έννοια και σημασία της ολοκληρωμένης αντίληψης που πρέπει να χαρακτηρίζει κάθε δράση που στοχεύει στη βελτίωση του οικιστικού περιβάλλοντος, θα ξεκινήσω με μια γενική τοποθέτηση πάνω στα θέματα της βιώσιμης ανάπτυξης παρόλο που γνωρίζω ότι θα επαναλάβω πράγματα λίγο πολύ σε όλους σας γνωστά.

Είναι κοινή διαπίστωση ότι οι πόλεις μας εδώ και αρκετά χρόνια έχουν χάσει τους αργούς παραδοσιακούς και ελεγχόμενους ρυθμούς ανάπτυξης. Σήμερα οι πόλεις ως προϊόντα ανθρώπινης δραστηριότητας που αντανακλούν τις σχέσεις εξουσίας μέσα στην κοινωνία επηρεάζονται καθοριστικά από τις παγκόσμιες εξουσιαστικές δυνάμεις. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, η ευρωπαϊκή ενοποίηση, η σύγχρονη τεχνολογία, η ηλεκτρονική πληροφόρηση, η διαφήμιση και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που φαίνεται δυστυχώς να αποτελούν πλέον μονόδρομο, προκαλούν θεμελιακές αλλαγές στον τρόπο που αναπτύσσονται οι πόλεις μας, αλλοιώνουν τις υφιστάμενες δομές, την παράδοση, τα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης. Τα προβλήματα γίνονται ολοένα και περισσότερο σύνθετα, πολυεπίπεδα και πολύμορφα και κάθε σχετική προσπάθεια για την αντιμετώπιση τους προϋποθέτει διεπιστημονική προσέγγιση. Στα μεγάλα αστικά κέντρα αλλά και στις παραλιακές πόλεις και χωριά με ιδιαίτερο τουριστικό ενδιαφέρον οι αρνητικές επιρροές και τα προβλήματα εμφανίζονται ταχύτερα και εντονότερα.

Το ερώτημα στο οποίο καλούμαστε να απαντήσουμε είναι με ποιο τρόπο ο δημόσιος τομέας σε όλα τα επίπεδα διοίκησης εθνικό, περιφερειακό, τοπικό αλλά και ο ιδιωτικός τομέας θα πρέπει να παρεμβαίνουν στο χώρο, στο φυσικό και στο δομημένο περιβάλλον αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον έτσι ώστε τα αποτελέσματα και οι επιπτώσεις των πολιτικών και των δράσεων να προάγουν την οικονομική ευημερία και την κοινωνική ενσωμάτωση με σεβασμό στην προστασία των φυσικών συστημάτων και φυσικών πόρων αλλά και στην προστασία και ανάδειξη της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Επιγραμματικά το ερώτημα – πρόκληση είναι πως θα μπορέσουμε να πετύχουμε θετικά βήματα προς την κατεύθυνση της βιώσιμης ανάπτυξης.

Από τη δεκαετία του 1970 είχαν αρχίσει οι πρώτοι σημαντικοί προβληματισμοί για τη βιώσιμη ανάπτυξη των αστικών περιοχών. Ήταν οι συνέπειες της έντονης αστικοποίησης μαζί με την ενεργειακή κρίση και τις οικολογικές ανησυχίες της εποχής εκείνης που οδήγησαν τους επιστήμονες στην αρχή και στη συνέχεια όλους όσους ασχολούνται με την παραγωγή του δομημένου χώρου στην αναζήτηση κανόνων για την προστασία του περιβάλλοντος με την φυσική του σημασία, δηλαδή την προστασία των φυσικών πόρων.

Χρειάστηκαν περίπου είκοσι χρόνια για να περάσει η έννοια της βιωσιμότητας από την μονοσήμαντη έννοια της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος στην σύνθετη έννοια που όλοι μας θεωρητικά τουλάχιστον κατανοούμε σήμερα. Επιτρέψτε μου να επαναλάβω ότι στοχεύοντας στη βιώσιμη ανάπτυξη εννοούμε να πετύχουμε οικονομική ευημερία και συγχρόνως κοινωνική συνοχή και περιβαλλοντική προστασία και επιπλέον να αναδείξουμε και να προστατεύσουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά. Πιστεύω ότι εν τέλει αυτό που επιθυμούμε και στοχεύουμε είναι ο σύγχρονος πολιτισμός που δημιουργούμε και που αντικατοπτρίζεται στις πόλεις και τους οικισμούς μας, να περάσει στις επόμενες γενιές με στοιχεία που θα αξίζει να διατηρηθούν και να συνεχισθούν.

Οι προβληματισμοί πάνω στις αρχές τις βιώσιμης ανάπτυξης κατέληξαν το 1992 και το 1996 σε δεσμεύσεις της Διεθνούς Κοινότητας όπως διατυπώθηκαν στα ιστορικής σημασίας κείμενα την Agenda 21 με έμφαση στην προστασία του Περιβάλλοντος και την Habitat Agenda με έμφαση στους ανθρώπινους οικισμούς και την κατοικία. Στα κείμενα αυτά αλλά και σε όλες τις μετέπειτα επιβεβαιωτικές και ενισχυτικές παγκόσμιες διακηρύξεις καταγράφεται η αναγκαιότητα για ολοκληρωμένη προσέγγιση στις αρχές, τις πολιτικές, τις δράσεις και τις συνεργασίες για τη βιώσιμη ανάπτυξη και αναδεικνύεται ο ιδιαίτερα σημαντικός ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τη σημασία που αποδίδεται στην προώθηση της ολοκληρωμένης αντίληψης για την αντιμετώπιση της πληθώρας των προκλήσεων που υπονομεύουν την υγεία και υποβαθμίζουν την ποιότητα ζωής στις αστικές περιοχές (ρύπανση ατμόσφαιρας, απόβλητα, θόρυβος, κυκλοφοριακή συμφόρηση, αστική εξάπλωση, κακή κατασκευή).

Στις αρχές του 2006 μετά από διεργασίες που κράτησαν περίπου τέσσερα χρόνια υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η Θεματική Στρατηγική για το Αστικό Περιβάλλον και τον Ιούνιο 2006 στα πλαίσια της Αυστριακής Προεδρίας το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης υιοθέτησε τα συμπεράσματα επί της συγκεκριμένης Στρατηγικής. Είναι μία από τις επτά στρατηγικές που στοχεύουν στην υποστήριξη της υλοποίησης του 6ου Περιβαλλοντικού Προγράμματος Δράσης της Κοινότητας. Πρόκειται για ένα κείμενο αρχών και κατευθύνσεων χωρίς προς το παρόν νομική δέσμευση από το οποίο προκύπτει καθαρά ότι η βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος απαιτεί πολύπλευρη και πολυεπίπεδη προσέγγιση προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής.

Για τη διαμόρφωση της στρατηγικής έγινε σε βάθος επεξεργασία, ανάλυση και συσχέτιση σε τέσσερα θέματα προτεραιότητας που είναι η ολοκληρωμένη περιβαλλοντική αστική διαχείριση, τα βιώσιμα μεταφορικά συστήματα, ο βιώσιμος αστικός σχεδιασμός και οι βιώσιμες κατασκευές. Στο τελικό κείμενο τονίζεται ιδιαίτερα η αλληλεξάρτηση μεταξύ των μεταφορικών συστημάτων, των χρήσεων γης και της εν γένει πολεοδομικής διάρθρωσης του αστικού και περιαστικού χώρου και της ποιότητας του περιβάλλοντος και της υγείας. Καταδεικνύεται σαφέστατα η ανάγκη αποφυγής των αποσπασματικών μονοσήμαντων δράσεων και της ένταξης των επιμέρους τομεακών πολιτικών και εφαρμογών σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης σε ένα στρατηγικό πλαίσιο πολιτικής που ολοκληρωμένα και συντονισμένα να στοχεύει στην βιώσιμη ανάπτυξη

Η Στρατηγική απευθύνεται κυρίως στις τοπικές αυτοδιοικήσεις. Τονίζει ιδιαίτερα τη σημασία της συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και προτρέπει στην εφαρμογή της Local Agenda 21. Σύμφωνα με τις κατευθύνσεις αυτές, που σε λίγα χρόνια πιστεύω ότι θα αποτελούν υποχρέωση μέσα από δεσμευτικές οδηγίες, οι ΟΤΑ καλούνται να διαμορφώσουν Ολοκληρωμένα τοπικά προγράμματα βιώσιμης ανάπτυξης και περιβαλλοντικής διαχείρισης του αστικού χώρου, στα πλαίσια αντίστοιχων εθνικών στρατηγικών σχεδίων.

Οι εθνικές κυβερνήσεις καλούνται να υποστηρίξουν την υλοποίηση των κατευθύνσεων της Θεματικής Στρατηγικής και να εστιάσουν τα Εθνικά στρατηγικά σχέδια αναφοράς της 4ης χρηματοδοτικής περιόδου 2007 – 2013 σε δράσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων των αστικών περιοχών όπως είναι η διαχείριση αποβλήτων, οι καθαρές αστικές συγκοινωνίες, η ενεργειακή απόδοση, οι ολοκληρωμένες αστικές παρεμβάσεις.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεσμεύεται να παρέχει πρακτικές οδηγίες και να διευκολύνει την διάχυση των καλών πρακτικών. Σκοπεύει επίσης να δημιουργήσει ένα «Ευρωπαϊκό πλαίσιο ανταλλαγής πείρας σε θέματα βιώσιμης αστικής ανάπτυξης» στα πλαίσια της Πολιτικής Συνοχής για την περίοδο 2007 – 2013, αξιοποιώντας την εμπειρία από τη λειτουργία του πιλοτικού ευρωπαϊκού δικτύου γνώσης (European Urban Knowledge Network) στο οποίο συμμετέχει και η Ελλάδα.

Ο πολεοδομικός σχεδιασμός είτε με την κανονιστική του μορφή (ΓΠΣ, Πολεοδομικές μελέτες δηλαδή χρήσεις γης, ρυμοτομία, όροι και κανονισμοί δόμησης) είτε ως σχεδιασμός διαμόρφωσης του αστικού ιστού δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μία ανεξάρτητη διαδικασία αλλά ως μία από τις δράσεις που συνθέτουν το ολοκληρωμένο πρόγραμμα βιώσιμης ανάπτυξης του κάθε Δήμου.

Σύμφωνα με τις κατευθύνσεις της Στρατηγικής μέσα από τον πολεοδομικό σχεδιασμό (ρυθμιστικό και τοπικό) θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα αφενός για τον περιορισμό της αστικής εξάπλωσης άρα για εμάς περιορισμό της εκτός σχεδίου δόμησης, περιορισμό των επεκτάσεων και πάταξη της αυθαίρετης δόμησης και αφετέρου μέτρα ενίσχυσης της αστικής συνεκτικότητας και βελτίωσης του αστικού περιβάλλοντος με την προώθηση ολοκληρωμένων προγραμμάτων αστικών παρεμβάσεων.

Στην Ελλάδα πιστεύω ότι έχουν γίνει σημαντικές προσπάθειες για την ενσωμάτωση των αρχών της βιώσιμης ανάπτυξης και της προώθησης της ολοκληρωμένης αντίληψης στο επίπεδο νομοθεσίας και σχεδιασμού αλλά και στο επίπεδο εφαρμογής προγραμμάτων.

Ο ν. 2742 /1999 για τον «Χωροταξικό Σχεδιασμό και την Αειφόρο Ανάπτυξη» έδωσε τη δυνατότητα να προωθηθεί η εκπόνηση των γενικών και ειδικών χωροταξικών πλαισίων. Η ολοκλήρωση του χωροταξικού σχεδιασμού αποτελεί προτεραιότητα για το ΥΠΕΧΩΔΕ αφού αποτελεί τη βάση για τον εθνικό στρατηγικό προγραμματισμό και το κατευθυντήριο πλαίσιο για τα υποκείμενα επίπεδα σχεδιασμού και προγραμματισμού. Έχει σημασία να αναφερθεί ότι το πρώτο ειδικό χωροταξικό πλαίσιο που εκπονήθηκε αφορά στον παράκτιο χώρο. Στην ολοκλήρωση του πλαισίου θα ληφθούν υπόψη και οι κατευθύνσεις που πρόκειται να υιοθετηθούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την ολοκληρωμένη διαχείριση του παράκτιου χώρου. Το ΥΠΕΧΩΔΕ συμμετέχει στη διαδικασία διαμόρφωσης των κατευθύνσεων και έχει συντάξει Εθνική Έκθεση για τη διαχείριση του ελληνικού παράκτιου χώρου τον περασμένο Μάρτιο έκθεση Ιδιαίτερα σημαντική και σχετική με τους προβληματισμούς του συμποσίου.

Ο ν. 2508/1997 για τη Βιώσιμη οικιστική ανάπτυξη προωθεί την ολοκληρωμένη αντίληψη στον τομέα του γενικού πολεοδομικού σχεδιασμού αφού πλέον το επίπεδο αναφοράς για τα Γ.Π.Σ. και τα ΣΧΟΟΑΠ είναι το σύνολο της γεωγραφικής περιφέρειας του Ο.Τ.Α.

Πέραν των δύο αυτών βασικών νόμων επιγραμματικά αναφέρω:
Τον 3201/2003 για την προστασία του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος των νησιών που προωθήθηκε από το Υπουργείο Αιγαίου, τους νέους νόμους 2971/2001 για τον αιγιαλό και παραλία και ν. 3028/2002 για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Γενικά καταβάλλεται προσπάθεια έγκαιρης ενσωμάτωσης των οδηγιών της Ε.Ε. στο εθνικό δίκαιο. Μέχρι το τέλος του 2006 θα πρέπει να εγκριθεί και ο κανονισμός για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων.

Σε ότι αφορά προγράμματα που έχουν στόχο την προώθηση της ολοκληρωμένης αντίληψης θα αναφερθώ σε δύο που τυχαίνει να γνωρίζω καλά.

Το πιλοτικό πρόγραμμα HABITAT που χρηματοδοτείται από το Γ’ Κ.Π.Σ. προωθήθηκε από το ΥΠΕΧΩΔΕ σε εφαρμογή της HABITAT AGENDA με βασικό στόχο να κατευθύνει τους ΟΤΑ προς την ιδέα του τοπικού στρατηγικού σχεδιασμού και προγραμματισμού, προωθώντας τον ολοκληρωμένο τρόπο προσέγγισης των τοπικών ζητημάτων. Το πρόγραμμα για κάθε ΟΤΑ στόχευε αφενός στην εκπόνηση του Ολοκληρωμένου Τοπικού Προγράμματος Βιώσιμης Ανάπτυξης και αφετέρου στην υλοποίηση μίας ολοκληρωμένης αστικής παρέμβασης με θετικές επιπτώσεις στην περιβαλλοντική και πολιτιστική προστασία, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή. Έχοντας υπόψη τις χρηματοδοτικές δυνατότητες ο αρχικός μας στόχος ήταν να ενταχθούν στο πρόγραμμα το πολύ 20 Δήμοι. Δυστυχώς η επέκταση του προγράμματος σε 60 και ίσως περισσότερους ΟΤΑ είχε ως συνέπεια οι παρεμβάσεις να περιορισθούν ως επί το πλείστον σε μικρής κλίμακας αναπλάσεις του δημόσιου χώρου. Ευελπιστούμε τουλάχιστον οι ενταγμένοι στο πρόγραμμα ΟΤΑ μέσα από την υποχρέωση που έχουν να εκπονήσουν τα Ολοκληρωμένα Τοπικά Προγράμματα Βιώσιμης Ανάπτυξης να κατανοήσουν ότι η ολοκληρωμένη προσέγγιση μέσα από συμμετοχικές διαδικασίες για τη βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος είναι μονόδρομος.

Για την υποστήριξη του πιλοτικού προγράμματος το ΥΠΕΧΩΔΕ σε συνεργασία με την ΔΕΠΟΣ συνέταξε Οδηγό Εκπόνησης «Ολοκληρωμένων Τοπικών Προγραμμάτων Βιώσιμης Ανάπτυξης σε εφαρμογή της Habitat Agenda». Ο Οδηγός αντιμετωπίζει τόσο τα τεχνικά ζητήματα (απαραίτητα στοιχεία ανάλυσης, δείκτες κ.λ.π.) όσο και τα ζητήματα της μεθοδολογίας και των απαραίτητων συμμετοχικών διαδικασιών. Ο Οδηγός έχει καταχωρηθεί και στην ιστοσελίδα του ΥΠΕΧΩΔΕ. (www.minenv.gr/ θεματικές ενότητες –οικιστική πληροφορία). Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση του πιλοτικού προγράμματος κυρίως σε ότι αφορά τον τρόπο και τις διαδικασίες που τηρήθηκαν καθώς και τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι ενταγμένοι ΟΤΑ κατά την εκπόνηση του «Ολοκληρωμένου Τοπικού Προγράμματος Βιώσιμης Ανάπτυξης» προκειμένου να προσαρμοστεί κατάλληλα ο «Οδηγός εκπόνησης» για να αποτελέσει ένα θετικό και χρήσιμο εργαλείο για όλους τους ΟΤΑ της χώρας.

Στο επίπεδο τώρα των αστικών παρεμβάσεων τονίζω και πάλι ότι η αναγκαιότητα και προτεραιότητα υλοποίησης τους θα πρέπει να προκύπτει από το Ολοκληρωμένο τοπικό πρόγραμμα του Ο.Τ.Α ώστε να στοχεύουν στη βελτίωση της ποιότητας ζωής από πλευράς περιβάλλοντος, οικονομίας, κοινωνικής συνοχής και πολιτισμού.

Πολύ καλό παράδείγμα Ολοκληρωμένων Αστικών Παρεμβασεων αποτελούν τα προγράμματα που υλοποιούνται με επιτυχία στα πλαίσια της Κοινοτικής Πρωτοβουλίας URBAN II σε τρεις ελληνικούς Δήμους με χρηματοδότηση σημαντική περίπου 11 εκ. € για κάθε Δήμο. Ο γενικός στόχος είναι η οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική αναζωογόνηση υποβαθμισμένων αστικών περιοχών. Τα προγράμματα περιλαμβάνουν δράσεις για την ενίσχυση της απασχόλησης με τη στήριξη νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων και προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης, δράσεις για την ενίσχυση της κοινωνικής υποδομής και ενσωμάτωσης μειονεκτικών ομάδων πληθυσμού, δράσεις ανάπτυξης και ανάδειξης πολιτιστικών δραστηριοτήτων, δράσεις για την ανάπλαση του δημόσιου χώρου. Είναι αυτονόητο ότι η επιτυχία στις Ολοκληρωμένες Αστικές Παρεμβάσεις εξαρτάται αφενός από το ύψος της χρηματοδότησης και αφετέρου από την ικανότητα και ετοιμότητα των Δήμων να τα διαχειριστούν. Πρέπει να επισημανθεί ότι αυτό που συντέλεσε στην ιδιαίτερα σημαντική επιτυχία του προγράμματος του Ηρακλείου Κρήτης για την αναβάθμιση του δυτικού παραλιακού μετώπου ήταν η συνέργια του προγράμματος URBAN με άλλα χρηματοδοτικά προγράμματα (Γ’ΚΠΣ, Ολυμπιακά Έργα, ΕΤΕΡΠΣ).

Κλείνοντας την εισήγηση μου θέλω να τονίσω ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι η κινητήρια δύναμη για τη βιώσιμη ανάπτυξη του αστικού χώρου. Οι ΟΤΑ στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων και του σύγχρονου ρόλου τους έχουν βασική ευθύνη στην εφαρμογή πολιτικών για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στις πόλεις και τους οικισμούς. Οφείλουν να γίνουν ανταγωνιστικοί με την υγιή σημασία του όρου και για να το πετύχουν δεν έχουν πλέον περιθώρια να λειτουργούν αποσπασματικά. Οι πολιτικές και παρεμβάσεις τους σε όλους τους τομείς (το φυσικό και δομημένο περιβάλλον, την οικονομία, την κοινωνία, την ασφάλεια, την υγεία και τον πολιτισμό) θα πρέπει να εντάσσονται σε Ολοκληρωμένο Τοπικό Πρόγραμμα Βιώσιμης Ανάπτυξης που οφείλουν να συντάξουν και να υιοθετήσουν με βάσει το μακροπρόθεσμο όραμα που έχουν για την περιοχή ευθύνης τους και την ιεράρχηση των προβλημάτων που πρέπει να αντιμετωπίσουν λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας, τις δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης τους αλλά και τη συνετή – αειφόρο χρήση των φυσικών, ενεργειακών και πολιτιστικών πόρων της περιοχής τους. Είναι αυτονόητο ότι το ολοκληρωμένο τοπικό πρόγραμμα δράσης θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις αρχές, τους στόχους και τις δεσμεύσεις του γενικού και ειδικού χωροταξικού σχεδιασμού και η υιοθέτηση του θα πρέπει να αποτελεί προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση των δράσεων των ΟΤΑ από εθνικούς και κοινοτικούς πόρους.

Θα πρέπει ιδιαίτερα να τονισθεί ότι ο ΟΤΑ, ως το κύτταρο της τοπικής δημοκρατίας έχει υποχρέωση να επιδιώκει την ουσιαστική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων αλλά και στη διαδικασία απολογισμού και αξιολόγησης των πολιτικών και προγραμμάτων που εφαρμόζει για την ανάπτυξη της περιοχής του. Είναι αναμφισβήτητο ότι η βιώσιμη ανάπτυξη προϋποθέτει αλλαγές στα καθιερωμένα πρότυπα ζωής παραγωγής και κατανάλωσης και αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τη σωστή πληροφόρηση, την περιβαλλοντική και κοινωνική ευαισθητοποίηση μέσα από τη συνεχή και ουσιαστική συμμετοχική διαδικασία στα πλαίσια της δημοκρατικής διακυβέρνησης.